1. 1. آزادگی، دادگری و ظلم­ستیزی: از دیگر خطوط برجسته و درخشان مبنای اخلاقی و تربیتی نهج­البلاغه، آزادگی و عدالت­خواهی و ظلم­ستیزی است. رهایی انسان از عبودیت غیر خدا و نجات او از اسارت علائق فریبای دنیا است.« وَ لا تَکُن عَبدَ غَیرِکَ وَ قَد جَعلکَ الله حَرا»، «بنده غیر خودت مباش زیرا خداوند تو را آزاد آفریده است»(نهج­البلاغه،خطبه۲۳۰).

   

1. زهدورزی و اعراض از زخارف فریبای دنیا:

أیُّهَاالنَّاسُ، الزَّهَادَهُ قِصَرُ الاَمَلِ، وَ الشُّکرُ عِندَ [عن] النَّعَمِ، وَالنَّوَرُّعُ عِندَ المَحَارِمِ، فَاِن عَزَبَ ذالِکَ عَنکُم فَلَا یَغلِبِ الحَرَامُ صَبرَکُم، وَلَاتَنسَوا عِندَ النِّعَمِ شُکرَکُم، فَقَد أعذَرَ اللهُ اِلیکُم بِحُجَج مُسفِرَه ظَاهِرَه،وَ کُتُب بَارِزَهِ العُذرِ وَاضِحَه.

ای مردم!((زهد)) همان کوتاه آرزو، و شکر و سپاس در برابر نعمت، و پارسایی در برابر گناه است. و اگر نتوانستید همه این صفات را فراهم سازید، لااقل مراقب باشید حرام بر اراده و صبر شما چیره نگردد، و در برابر نعمت الهی شکر خدا را به فراموشی می­سپارید، چه اینکه خداوند با دلایل روشن و آشکار و کتب آسمانی واضح، اتمام حجّت ‌کرده‌است!(نهج‌البلاغه،خطبه۸۶).

در مواعظ اخلاقی نهج­البلاغه- موضوعی که پس از تقی به رعایت آن توصیه بیشتر شده است، زهد و پارسائی و بی­اعتنایی به ظواهر فریبای جهان فانی است. و به تعبیر امام علی(ع) خرد آدمی را ضایع می­ کند و او را به اشتباه‌کاری وا­­می­دارد و از یاد خدا دور می­سازد « وَ اَعلَمُوا اَن الآمل یَسهی اَلعَقل وَ یَنسی اَلذکر فَاَکَذَّبوا اَلآمل فَاَنهُ غُرور وَ صاحِبُه مَغرور». « آرزو موجب اشتباه‌کاری عقل و فراموشی از یاد خداوند می­ شود. پس آن را دروغ انگارید، زیرا آرزو فریب‌دهنده و آرزومند فریب‌خورده است»(نهج­البلاغه،خطبه۸۴).

1. 1. عمل صالح و خدمت به خلق: غالباً پس از بیان اهمیت ایمان بر عمل صالح و کردار نیک و کوشش در راه خدا و خلق تأکید می­ شود و این خود مبین آن است که ایمان و علم بدون عمل ارزش ندارد، همان گونه که پیامبر (ص) فرموده است: « لا یَقبَل بِلاَعمل وَ لا عَمل بِالاِیمان» « ایمان بدون عمل و عمل بدون ایمان مقبول نیست»(نهج­الفصاحه،صفحات۱۴۶و۵۳۰).

1. دانش­اندوزی توأم با عمل: از دیدگاه نهج­البلاغه، علم توأم با عمل و عالمان عامل از پایگاهی رفیع برخوردار هستند، و به تعبیرات گوناگون- نظیر عبارات ذیل- در بزرگداشتشان سخن گفته‌شده و به فراگیری دانش و انجام عمل صالح توصیه گردیده است: « اَخَذَ الله عَلی اَلعُلَماء اَن لایَقاروا عَلی کَظهُ ظالِمُ وَ لا سَغَب مَظلوم»، « خداوند مجازات می­ کند دانشمندانی را که راضی هستند بر سیر بودن شکم ستمگر و گرسنگی ستمدیده»(نهج­البلاغه،خطبه۱۰۳).

۲- سؤال دوم : اصول تربیت اخلاقی کودکان از دیدگاه امام علی(ع) چیست؟

اصل در فارسی و عربی به معنای مختلفی از جمله: مبدأ اولی ، اساس، رکن و قاعده به کار رفته است. اصول منشأ و اساس فعالیت­ها و صفات که به صورت قاعده و قانون مطرح می­شوند که در نظام تربیت برای رسیدن به هدف، عمل به آن لازم و ضروری است(ملکی،۱۳۹۰،ص ۱۲۳-۱۲۲).

اصول تربیت اخلاقی ، راهنمای عمل در جریان پرورش اخلاقی است. از این اصول ، روش‌های مختلفی اخذ می­ شود، به عبارتی اصول معیار و میزان برای روش­ها است(دهشیری،۱۳۷۰،ص۱۱۵).

این حقیقت در امور تربیتی نیز صادق است چنانچه اصول و قوانین اساسی در امر تربیت ضایع گذرانده شود. نه تنها سامان نمی­یابد، گرفتار انحطاط و سقوط می­ شود. از این رو توجه به اصول در امر تربیت و شناختن آن‌ ها و به کار گرفتن­شان در عمل از مهم­ترین وجوه کار تربیت، بلکه از شاخصه­ های عقل عملی و به هنجار است. هم­چنان که در بیانات امام علی (ع) تصریح شده است:

« مَن طَلَبَ العقلَ المتُعارِفَ، فَلیَعرف صُوَرَهَ الاُصولِ وَ العقول؛ فَاِنَّ کثیراً مِنَ النّاسِ یَطلبونَ، الفضولُ، وَیَصنَعونَ الاصولَ وَ العقول؛ فَاِنَّ کثیراً مِنَ النّاسِ یَطلبونَ، الفضولُ، وَیَصنَعونَ الاصولَ، فَمَن اَحرزَ الاصلَ، اکتفی بِهِ عَنِ الفَضلِ». هر که جویای عقل عملی و به هنجار باشد، باید امور اصلی و غیر اصلی را از یکدیگر باز شناسد و تمیز دهد؛ و از به دست آوردن امور اصلی غافل می­مانند. هرکس اصل را به دست آورد، از غیر اصل دست می­کشد. ‌بنابرین‏، شناخت اصول تربیت و پایبندی بدان‌ها در عمل مهم­ترین نقش را در سازمان­دهی درست تربیت و سیر به سوی اهداف تربیت ایفا می­ کند. در بیان اصول با توجه به ویژگی­ها و خصوصیات دوران کودکی است. اصول تربیت اخلاقی از دیدگاه امام علی (ع) شامل:

۱-اصل اصلاح شرایط محیطی کودکان

یکی از عوامل مهم تکوین و تغییر کودکان، شرایط مختلف محیطی اعم از زمان مکان و محیط اجتماعی است، منظور مجموعه علل و اسبابی که در افراد فکر و احساسات بخصوصی ایجاد کرده و فرد زندگی و محیطش را می­سازد. محیطی که در آن آلودگی، فساد و انحراف است و امکان اصلاح و سازندگی وجود ندارد و یا فوق‌العاده ضعیف ‌می‌باشد .همچنان که در محیطی که در آن بیماری است امکان سلامتی وجود ندارد . و طبعاً برای سازندگی باید آن را از آلودگی نجات داد.( قائمی،۱۳۸۸)

بر اساس این اصل ریشه برخی از خلقیات، افکار، نیّات و رفتارهای آدمی را ‌می‌توان در محیط و روابط و مناسبات اجتماعی جستجو کرده که به شدت از آن تأثیر می­پذیرد . امیرالمؤمنین علی (ع) در مواقع گوناگون به تأثیر محیط و نقش آن در سازندگی کودکان یادآور شده است . چنان که در نامه خود به حارث همدانی فرمود:

(( وَ ِاسکن اَلاَمصارِ اَلعَظام، فَاِنها جَماعَ المُسلِمین، وَ اَحذَرَ مَنازِلَ اَلغِفلَه وَ اَلجَفاء وَ قله اِلاخوان عَلی طاعَه الله، در شهر­های بزرگ سکونت کن که جایگاه فراهم آمدن مسلمانان است، و پرهیز از جاهایی که در آن یاد خدا غافل‌اند و آنجا که به یکدیگر ستم می­رانند، و بر اطاعت از خدا به یکدیگر کمک نمی­کنند)). (همان)

در محیط‌هایی که افراد نسبت به یکدیگر ظلم ‌می‌کنند و ارزش­های انسانی و اخلاقی در آن حاکم نمی ­باشد، بستر مناسبی برای تربیت و رشد اخلاقی نیست. و اثرات نامطلوب روی متر بی خواهد گذاشت. لذا می­طلبد با تغییر شرایط و دست‌کاری محیط و فراهم نمودن شرایط تربیتی مساعد مناسب، رفتار، افکار و خلقیات متر بی را تغییر داد. و ویژگی‌های جدید را جایگزین ساخت. امیر المومنین (ع) در ادامه همان نامه می­نویسد: (( ایاکَ وَ مَقاعِدُ اَلاسَواقُ، فَاِنَّها مَحاضِر اَلشیطان وَ معابِیضُ اَلفِتن، از نشستن درگذرهای عمومی و بازار، پرهیز کن که جای حاضر شدن شیطان و برانگیخته شدن فتنه­هاست)).

حضرت سفارش به دوری کردن، از محیط­های نامناسب دارد. طبق نظر روانشناسان یادگیری اجتماعی، مردم به محیط اطراف خود پاسخ می­ دهند. همچنین اعمال و رفتار انسان‌ها عمدتاًً از طریق یادگیری مشاهده­ای است (سیف،۱۳۷۳).

۲-اصل عزّت

عزت گوهر آدمی است. به بیانی روشن­تر؛ آدمیت آدمی به عزت و کرامت اوست و بمیزان و درجه­ای که واجد این خصیصه است به همان میزان ‌می‌توان او را انسان، آن گونه که باید باشد و خدایش خواسته نامید.

درون‌گرایی و برونگرایی عبارت‌اند از میزان سمت گیری اساسی فرد، به درون خود یا به جهان بیرون. قطب درون‌گرا شامل افرادی خجالتی می‌شود که ترجیح می‌دهند به تنهایی کار کنند و به ویژه وقتی که دچار فشار هیجانی یا تعارض می‌شوند، دوست دارند سر در لاک خود ببرند. قطب برون‌گرا نیز شامل افرادی معاشرتی است که، ترجیح می‌دهند به مشاغلی بپردازند که امکان کار مستقیم با دیگران را برایشان فراهم کند و در مواقع فشار روانی به جست و جوی همراه و کمک بر می‌آیند. حال این سؤال مطرح می‌شود که تعداد عوامل پایه ای شخصیت چند تاست؟ حتی با روش تحلیل دقیقی نظیر تحلیل عاملی هم نمی‌توان جواب قاطعی داد. چنان که کتل به ۱۶ عامل و آیزنگ به ۳-۲ عامل دست یافت. محققان دیگر هم هر کدام به اعداد دیگری می‌رسند.

بخشی از این تفاوت‌ها از آن رو وجود دارد که از روش‌های مختلف در تحلیل عاملی استفاده می‌کنند. اما اکثر اختلاف‌ها در اختلاف سلایق ریشه دارد. پژوهشگری که به توصیفی تمایز یافته تر یا دارای جزئیات بیشتر راغب است، عوامل را بر اساس معیارهای محدودتری در نظر می‌گیرد و در نتیجه به عوامل بیشتری قائل می‌شود. استدلالش هم این است که اگر برخی از آن‌ ها را در هم ادغام کند، تمایزهای مهمی نادیده می‌ماند. (اتکینسون و همکاران، ۱۹۸۳، ترجمه براهنی و همکاران، ۱۳۷۸).

بر خلاف همه این اختلاف نظرها ،‌به‌تدریج‌ بسیاری از پژوهشگران صفات شخصی ‌در مورد ۵ بعد صفتی اجماع کردند. این ۵ عامل که امروزه «خمسه کبیره» نامیده می‌شود، نخستین بار با تحلیل عامل فهرست آلپورت – اودبرت به دست آمد. اما امروزه از بررسی انواع و اقسام آزمون‌های شخصیت نیز همین ۵ عامل به دست آمده است.

‌در مورد بهترین روش و تفسیر این عوامل همچنان اختلاف نظر وجود دارد ولی یک روش معقول برای تلخیص آن‌ ها استفاده از واژه باروت است: برون گرایی_ اشتیاق برای تجارب تازه _ روان نژندگرایی_ وجدان گرایی_ توافق پذیری .به نظر بسیاری از روان شناسان شخصیت، کشف و معتبر شناخته شدن این خمسه کبیر نقطه عطف بزرگی در روان شناسی شخصیت در دوران معاصر به شمار می‌رود (اتکینسون و همکاران، ۱۹۸۳، ترجمه براهنی و همکاران، ۱۳۷۸).

نظریه های شخصیت

مکتب روان پویایی^[۳۵]

الف) روانکاوی (پسیکوآنالیز)^[۳۶] فروید:

مکتب روانکاوی در قرن بیستم، یکی از مکاتب روانشناسی شناخته شده بود. این مکتب برای روشن کردن ابعاد گستردهٔ روان انسان، نه تنها به صورت بخشی از نظریه و روش علمی در بررسی رفتار انسان درآمده بلکه به نحوی بسیار دامنه دار و پایدار، بر فرهنگ‌ها و اجتماعات موجود بشری تأثیرگذاشته است. به طور کلّی از نظر اکثر دانشمندان، اوّلین نظریّهٔ جامع روانی در تاریخ علوم به روانپزشک اتریشی و مؤسس این مکتب، زیگموند فروید، تعلّق دارد. از دیدگاه فروید، روان یا شخصیّت انسان به مثابه تکّه یخ قطبی بسیار بزرگی است که تنها قسمت کوچکی از آن آشکار است؛ این قسمت سطح آگاه را تشکیل می‌دهد. بخش عمدهٔ دیگر آن، زیر آب است که ناخودآگاه^[۳۷] را تشکیل می‌دهد. بخش ناخودآگاه، جهان گسترده ای از خواسته‌ها، تمایلات، انگیزه ها و عقاید سرکوب شده است که انسان از آن آگاهی ندارد. در حقیقت تعیین کنندهٔ اصلی رفتارهای بشر، همین عوامل ناخودآگاه او هستند که از سه قسمت عمده تشکیل می‌شوند:

نهاد^[۳۸]، خود^[۳۹]، فرا خود^[۴۰]: از نظر فروید، رفتار یا روان یا شخصیّت انسان همیشه محصول ارتباط متقابل متعامل و یا متعارض این سه عامل است. (شاملو، ۱۳۹۰) اساس نظریهٔ روانکاوی که متأثر از علوم بشدّت علّی و عینی فیزیک و فیزیولوژی در قرن نوزدهم اروپا بود، بر فرضیّهٔ صرفه جویی نیرو^[۴۱] استوار است. ‌بر اساس این فرضیّه، انرژی از شکلی به شکل دیگر تغییر می‌کند ولی هیچگاه مقدار خود را در طبیعت از دست نمی‌دهد؛ یعنی انرژی روانی^[۴۲]از انرژی جسمی به وجود می‌آید و برعکس. (شاملو، ۱۳۹۰)

ب) روانشناسی تحلیلی^[۴۳] یونگ:

کارل گوستاویونگ مهم‌ترین شاگرد و همکار فروید بود و مدّت ۶۰ سال از زندگی خود را صرف شناختن روان پیچیدهٔ انسان و شیوه های برطرف کردن مشکلات آن کرد. در حال حاضر، از او به عنوان یکی از بزرگ‌ترین متفکران مسائل روانی در قرن بیستم میلادی نام می‌برند. یونگ شخصیت هر فرد را محصول تاریخ قرون و اعصار اجداد او می‌داند. به نظر او شخصیّت انسان امروزی، ‌بر اساس تجارب جمعی و تصاعدی نسل‌های گذشته و حتّی انسان‌های اولیّه شکل گرفته است. مبنای شخصیّت، قدیمی، ابتدایی، فطری، ناخودآگاه و احیاناً جهان شمول است. اهمیّتی که یونگ برای گذشتهٔ نژادی و تاریخی شخصیّت فرد قائل بود، باعث شد که بیش از هر روان شناس دیگری به مطالعهٔ اسطوره ها، مذاهب، سمبول های قدیمی، آداب و رسوم و عقایدانسان های اولیه بپردازد و برای آن‌ ها همان قدر اهمیّت قائل شود که برای خواب‌ها، تخیّلات و هذیان‌های پسیکوتیک قائل است. (شاملو، ۱۳۹۰، ص ۴۶). به نظر یونگ، شخصیّت از چند سیستم جدا امّا مربوط به هم تشکیل شده است. مهم‌ترین این سیستم‌ها عبارت‌اند از: ایگو؛ ناخودآگاه شخصی و عقده‌های آن، ناخوآگاه جمعی و آرکی تایپ‌های آن، پرسونا، آنیما، آنیموس و سایه. در نظریه یونگ، مفهوم خویشتن^[۴۴]، محور اساسی تمام شخصیّت است. (شاملو، ۱۳۹۰)

یونگ اساس نظریه روان پویایی خود را بر پایه دو اصل استوار ساخته است: یکی اصل جا به جایی نیرو^[۴۵] و دیگری اصل هم ترازی نیرو^[۴۶]. (شاملو، ۱۳۹۰)

ج) روانشناسی «خود»^[۴۷]، تکامل نظریه روانکاوی:

‌بر اساس نظریه فروید، هوش فطری انسان و تفسیر و تعبیر مختارانه و منحصر به فردی که هر انسانی از زندگی به عمل بیاورد، نادیده گرفته می‌شود و دقیقاً از همین جاست که نقش «روان شناسان خود^[۴۸]» اهمیّت پیدا می‌کند.

از جمله افرادی که برای نقش «خود» در ساختار شخصیّت انسان اهمیّت ویژه ای قائل شد، آنا فروید دختر فروید بود. وی کورکورانه ‌از نظریات پدرش تبعیّت نکرد بلکه با اعمال خلاقیّت، برخی ازنظریه های زیگموند فروید را تغییر داد و دیدگاه‌های جدیدی ارائه کرد. اندیشمند دیگری که در این حوزه فعّال بود، هارتمَن^[۴۹] بود و او را می‌توان پدر مستقیم و فعّال روانشناسی خود دانست. در نظریه هارتمن، خود ضعیفی که از سوی فروید ارائه شده بود به یک خود نسبتاً مستقل و قوی تبدیل شده است که، محور اصلی کوشش‌های انسان برای ایجاد زندگی پربار و خوشایند در ارتباط با انسان‌های دیگر است. (شاملو، ۱۳۹۰).

د) نظریه روانی – اجتماعی اریکسون^[۵۰]:

مبحث چهارم : تعادل قوا

همانند نظریه ی تفکیک قوا نظریه کنترلها و تعادلها نیز از اندیشه مونتسکیو برامد.او می خواست قدرت را رام کند و در برابر سو استفاده از ان حفاظ هایی به وجود اورد و در واقع قدرت را با قدرت مهار کند.مونتسکیو چنین نظر داد که برای آن که نتوان از قدرت سوءاستفاده کرد،باید دستگاه‌ها طوری تنظیم شود که قدرت ،قدرت را مهار کند .^[۲] دکترین تعادل و تفکیک قوا در امریکا به هنگام تدوین قانون اساسی این کشور پذیرفته شد. حکومت نه تنها به کنگره (ترکیب مجلس نمایندگان و سنا) ریاست جمهوری و دادگستری فدرال تقسیم شد بلکه این ارگان‌های حکومت نیز دارای اختیار کنترل یکدیگر شدند به صورتی که هیچ یک از آن ها به صورت دیکتاتوری در نیاید.

مبحث پنجم: حکومت پارلمانی

در شکل پارلمانی حکومت ارتباط خیلی نزدیکی میان قوه ی مجریه و مقننه وجود دارد. این شکل از حکومت را به دلیل انکه کابینه دارای اختیارات حکومتی است و به طور جمعی در برابر مجلس قانون گذاری منتخب مردم مسئول است شکل مسئولیت دار حکومت نیز خوانده اند.در این شکل از حکومت قوه ی مقننه بر مجریه برتری حقوقی و قانونی دارد و دست کم در عالم نظر رأی‌ مخالف ان می‌تواند کابینه را که قوه ی اجرایی واقعی کشور را به وجود می اورد ساقط کند.. شکل پارلمانی حکومت فقط در یک محیط متجانس توان شکوفایی دارد. برخی از پیش نیازهای ضروری شکل پارلمانی حکومت از این قرارند:وجود رئیس اسمی ،مسئولیت جمعی وزیران ،مسئولیت فردی هر یک از وزیران که مسئولیت اداره ی وزارتخانه ای را دارند،تجانس سیاسی،عضویت در پارلمان ،محرمانه بودن طرز کار ،رهبری نخست وزیر ،اپوزیسیون سالم و کارامد.

مبحث ششم : حکومت ریاستی

استقلال و جدایی کامل ارگان های قوه ی مقننه و مجریه ، خصلت ویژه ی شکل ریاستی حکومت است. در شکل ریاستی حکومت سه ارگان حکومت – قوه ی مقننه ، مجریه ، قضائیه- جدا از هم و در قدرت متناسب هستند. از این رو هر یک از آن ها به طور مستقل و در حوزه ی خاص خود عمل می‌کنند. در این شکل حکومت رئیس اجرایی ، رئیس اسمی نیست ، بلکه هم رئیس دولت است و هم رئیس حکومت. کابینه ی او مرکب از مشاوران ،معاونان و دستیارانی است که به طور کامل پیرو او هستندو در برابر او مسئولند نه در برابر قوه ی مقننه . در واقع اعضای کابینه ی او نمی توانند از میان اعضای قوه ی مقننه باشند این افراد رئیسان اداری هستند که حق پیشنهاد قانون ندارندو در قوه ی مقننه هم نمی توانند روش وضع قانون را هدایت کنند. رییس قوه مجریه هم عضو قوه ی مقننه نیستو حق شرکت در مذاکرات ان را هم ندارد دوره ی تصدی او هم که زمان معینی است به قوه ی مقننه بستگی ندارد. برای باز خواست رئیس قوه ی مجریه طبق قانون اساسی روش خاصی وجود دارد.

مبحث هفتم :مقایسه حکومت پارلمانی و ریاستی

شکل پارلمانی حکومت را می توان از چند لحاظ با شکل ریاستی ان مقایسه کرد.نخست در شکل ریاستی حکومت رئیس قوه ی مجریه رئیس اسمی ان طور که در شکل پارلمانی است نیست. او رئیس واقعی حکومت است . اختیارات اجرایی حکومت از لحاظ حقوقی و عملی به او واگذار شده است. از سوی دیگر در شکل پارلمانی حکومت ، رییس دولت و رئیس حکومت دو شخص متفاوت هستند. نظام پارلمانی را نظام دو رئیسی هم می‌گویند در مقابل نظام ریاستیکه یک رئیسی است. دوم ، نظام ریاستی مبتنی بر نظریه ی تفکیک مطلق قواست . در حالی که شکل پارلمانی حکومت به اتحاد و امیختگی قوا یا تفکیک نسبی قوا مربوط است. سوم در شکل ریاستی رئیس قوه ی مجریه طبق قانون اساسی از قوه ی مقننه مستقل است و این قوه نمی تواند از راه دادن رأی‌ عدم اعتماد او را عزل یا ساقط کند. در نظام پارلمانی کابینه به قوه مقننه وابسته است و این قوه می‌تواند با پیشنهاد توبیخ مانع اقدام ان شود یا با رأی‌ عدم اعتماد ان را ساقط کند . چهارم در نظام ریاستی کابینه افریده ی رئیس جمهوری است و اعضای ان به طور شخصی در برابر او مسئولند و نه در برابر قوه مقننه . از سوی دیگر در نظام پارلمانی وزیران را رئیس قوه ی مجریه بنا به نظر نخست وزیر منصوب می‌کند اما ان ها در برابر قوه ی مقننه مسئول اند و مشاوران خصوصی و پشت پرده ی نظام ریاستی را تشکیل نمی دهند. پنجم اعضای کابینه ریاستی بدان سبب که عضو قوه ی مقننه نیستند نمی توانند وضع قوانین را ابتکار کنند یا تصویب ان را در قوه ی مقننه هدایت نمایند. در شکل پارلمانی حکومت کاملا بر عکس ان است . وزیران نه تنها اعضای قوه ی مقننه اند بلکه همه ی قوانین مهم را می‌توانند ابتکار کنند و بر تصویب آن ها بر پارلمان نظارت کنند . ششم در شکل ریاستی دوره ی تصدی رئیس قوه ی مجریه معین و ثابت است و برای برکنار کردن او از مقامش روش خاصی وجود دارد . از سوی دیگر در شکل پارلمانی حکومت دوره ی تصدی کابینه به پشتیبانی قوه ی مقننه بستگی دارد. شکل ریاستی حکومت دارای مزایا و معایبی است که د رست در نقطه ی مقابل مزایا و معایب شکل پارلمانی حکومت قرار دارند . مزایای شکل ریاستی را بدین گونه می توان خلاصه کرد : ثبات حکومت را تضمین می‌کند ، سیاستی مستمر و مداوم پیگیری می شود ، ریاست جمهوری که منتخب مردم و بدون مسئولیت در برابر قوه ی مقننه است ، مقام مناسبی برای برامدن از عهده ی ضرورت هاست ، از خدمات کارشناسان بهتر استفاده می شود، برای کشورهای دارای جوامع مختلف مناسب ترین شکل حکومت است ، اطمینان سیاست ها تضمین شده است ، روحیه ی حزب گرایی به کمترین حد می‌رسد.

از معایب نظام ریاستی می توان به موارد زیر اشاره کرد :رئیس قوه ی مجریه خود کامه می شود ، تصمیمات با تأخیر غیر عادی گرفته می شود ، برای کشورهای دارای وسعت متوسط نا مناسب است ، مسئولیت‌ها تضمین نشده است.^[۳]

گفتار دوم :حکومت های تک ساخت و فدرال

اگر اقتدار حکومت در یک جا متمرکز باشد حکومت تک ساخت و اگر میان مرکز و چند واحد محلی تقسیم شده باشد حکومت فدرالی خواهد بود.

مبحث اول :حکومت تک ساخت

به عقیده آندره هوریو”‌دولت‌های‌ تک ساخت مجموعه ای دولتی هستند و به قسمت‌هایی بخش نشده اند که بتوان بدان ها جداگانه نام دولت داد.”^[۴]در حکومت تک ساختت یک حکومت مرکزی با اقتدار کامل وجود دارد . برای راحتی مدیریت کشور ممکن است به چند واحد-استان ها ، ناحیه ها ، منطقه ها – تقسیم شده باشد، اما موجودیت و نیز اختیارات آن ها به اراده و خواست مرکز وابسته است. مرکز هر زمان که بخواهد می‌تواند این واحدها را از بین ببرد و یا بنا به صلاحدید خود واحدهای جدیدی به جای آن ها ایجاد کند.

۲-۸- سیستم‌های اطلاعاتی

نگرش سیستمی‌به جهت جامعیت بالقوه ، به یکپارچگی و هماهنگی اطلاعات موجود در سازمان کشیده می‌شود و عالیترین نمود نگرش سیستمی‌ به سازمان‌ها ، به استقرار سیستم‌های اطلاعات مدیریت منجر می‌شود . این سیستم‌ها که گرد آوری و سازماندهی داده ها و تولید اطلاعات و انتقال آن را به مدیران به انجام می‌رسانند ،همچون ناظری مقتدر در تمامی‌سطوح سازمان‌ها حضور یافته و حیطه معرفتی مدیر را توسعه داده و بینش وی را برای اتخاذ تصمیمات صحیح مهیا می‌سازد ( طالقانی ، ۱۳۸۲ : ۲).

به علت گستردگی و پیچیدگی موجود در سیستم‌ها ، مدیران اطلاعات و متخصصان اطلاعاتی به سیستم‌های اطلاعاتی یعنی سیستمهایی که به کمک ابزار‌های رایانه ای و فن آوری اطلاعات به گرد آوری اطلاعات و پردازش سیستم‌های می‌پردازند روی آورده اند . البته سیستم‌های اطلاعاتی به آن نقطه نرسیده اند که بتوانند فکر کنند . برنامه ریزی کنند و به چگونگی تغییرات واکنش دهند . هنوز چندین اتاق برای افراد که این سیستم ها را اداره می‌کنند وجود دارد . باید توجه داشت که فقط یک اقلیت کوچکی از این افراد عملاً سیستم‌های رایانه ای یا سیستم‌های فن آوری اطلاعات را طراحی می‌کنند . تعداد زیادی از این افراد کاربر نهایی هستند مانند مدیران ، کارکنان اداری و دیگران که از رایانه در زمینه‌های شغلی خود استفاده می‌کنند.

انبوه اطلاعاتی که در پایگاه های داده شرکت‌ها ذخیره می‌شود اکثراً آنقدر زیاد هستند که برای مدیران ، بی معنی ( و غیر قبل استفاده ) می‌شوند . این آنارشی هرج و مرج در حجم انبوه اطلاعات نیاز به یک سیستم اطلاعاتی برای رده بندی و تقسیم بندی آن برای استفاده هر چه بیشتر از آن می‌باشد .

سیستم‌های اطلاعاتی ریشه در تصاویر غار ها دارند و اعضای یک قبیله با بهره گرفتن از این سیستم‌های بسیار اولیه داد و ستد‌های خود را انجام می‌دادند . وقتی میزان دادوستدها اندک و تعدادافرادی که بایکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند انگشت شمارباشد میتوان کارهارابا استفاده از این سیستم‌ها انجام داد ، اما چنانچه میزان معاملات افزایش پیدا کند و افراد بیشتری نیز در این فعالیت‌ها در گیر شوند سیستم‌های مورد استفاده باید به مراتب پیشرفته تر باشد ( بهان ، ۱۳۷۷ : ۶).

باید توجه داشت که سیستم‌های اطلاعاتی با مدیریت اطلاعات تفاوت دارند ، به طوری که سیستم‌های اطلاعاتی در خدمت مدیریت اطلاعات تحت عنوان سیستم‌های اطلاعات مدیریت قرار گرفته و از آن استفاده می‌کند . سیستم‌های اطلاعاتی به معنی گرد آوری ، ذخیره ، پردازش ، پردازش اشاعه و استفاده از اطلاعات است این مسئله به نرم افزار و یا سخت افزار محدود نمی‌شود بلکه اهمیت انسان و ‌هدف‌هایش را در استفاده از فن آوری ، ارزش‌ها و معیار هایی که در این انتخاب به کار می‌رود . همچنین ارزیابی نهایی از اینکه این ابزار وسیله ی برای رسیدن به ‌هدف‌هایش بوده اند یا خیر را در بر می‌گیرد. در صورتی که هدف از مدیریت اطلاعات ارتقای کار آیی سازمان از طریق تقویت توانایی‌های آن برای بر آورد نیاز‌های درونی و برونی آن در یک وضعیت فعال و پویا ، تثبیت شده است . امروزه مدیران ارزش رقابتی و استراتژیکی سیستم‌های اطلاعاتی را به خوبی تشخیص می‌دهند . در میان سرمایه های یک سازمان اعم از نیروی انسانی، و برای تماس و اطلاع رسانی از سیستم ‌های کامپیوتری استفاده می‌شود . این سیستم اطلاعاتی موجب خواهد شد که تماس‌های بین مقامات بالا و پایین سازمان و کارایی بیشتری صورت گیرد . برای مثال ، رئیس شرکت معروف میکرو سافت ، از طریق سیستم پست الکترونیکی شرکت ، به صورت منظم با کارکنان در تماس است او هر روز به تعداد زیادی از پیام ها پاسخ می‌دهد . در شرکت زیراکس هر ماه از ۴۰ هزار مشتری نظر خواهی می‌شود ، این داده ها جمع‌ آوری و خلاصه می‌شوند و نتیجه به مقامات بالای سازمان داده می شود .

۲-۹- تکنولوژی پیشرفته اطلاعاتی

سازمان‌ها عصر کامپیوتر را به سرعت پشت سر می‌گذارند و وارد عصر اطلاعات می‌شوند ، یعنی عصری که انقلاب ریز پرداز ها را به همراه دارد یک ریزپردازنده شامل یک ذره نیمه هادی است که می‌تواند در چشم به هم زدن ده ها هزار عملیات حسابداری انجام دهد ، که تمام آن ها در فضایی کمتر از یک ناخن دست جای می‌گیرد . این انقلاب توانست موجب پیدایش سیستم مکانیزه منسجم گردد .

ریز پردازنده ها این امکان را به وجود آورده اند که کامپیوتری‌های بسیار بزرگ که دارای سیستم متمرکز هستند به صورت کامپیوتر‌های شخصی در آیند که در نقاط مختلف و فاصله های دور از هم ( در سازمان ) پراکنده اند ، و هریک از آن ها توان بسیار محاسباتی بر خوردار است گذشته از این ، یک کامپیوتر که در یک نقطه دور افتاده قرار گرفته است به یک شبکه سراسری کامپیوتر متصل می‌شود که به صورت فزاینده ای قدرت ارتباط مدیریت سازمان با جاهای دیگر را بالا می‌برد . افزایش توان گروه مدیران باعث شده است که ریز پرداز ها بتوانند در تکنولوژی اداری سازمان نقش بزرگ تری ایفا نمایند . در واقع نقشی که این ریز پرداز ها در سیستم مدیریت دارنده به اندازه نقشی است که سیستم مکانیزه منسجم در صحنه تولید دارد ( دفت ، ۱۳۷۷ : ۲۴۷ – ۲۴۶).

سیستم اطلاعاتی مدیران اجرایی، سیستم تصمیم گیری گروهی و سیستم پیام دهنده الکترونیکی از مهم ترین ویژگی‌های پیشرفته اطلاعاتی هستند . سیستم اطلاعات مدیران اجرایی^[۳]۱ عبارت است از کاربرد تکنولوژی کامپیوتری برای تامین نیازهای اطلاعاتی مدیران اجرایی سازمان . برای مثال ، مدیر عامل یکی از شرکت‌های معروف آمریکا توانست برای مقایسه عملکرد نیرو‌های کاری مستقر در آمریکا و سایر واحد‌های شرکت که در اروپا یا نقاط دیگر دنیا مستقر بودند از کامپیوتر شخصی خود استفاده کند . بر روی صفحه کامپیوتر این مقام ارشد سازمانی جدول هایی به رنگ‌های مختلف پدیدار می‌گشت که میزان باز دهی مناطق یا واحد‌های مختلف ، در نقاط مختلف دنیا را نشان می‌داد . او با بهره گرفتن از این داده ها به مسئله پی برد که فروشندگان واحد‌های خارج از آمریکا ( در مقایسه با فروشندگان امریکایی ) وقت بیشتری صرف مراجعه و باز دید از فروشگاه‌های کوچک می‌کردند ، که در نتیجه او توانست با اقدام مقتضی و تصمیم به موقع این مسئله را حل کند ، و هزینه نوع خدماتی را که به فروشگاه‌های کوچک داده می‌شد پایین آورد . سیستم اطلاعاتی مدیران اجرایی این ظرفیت را دارد که بتوان آن را برای تصمیمات برنامه ریزی نشده ( مثل تعیین استراتژی شرکت و نوع واکنشی که باید در برابر شرکت‌های رقیب نشان داد ) به کاربرد .

در این راستا، وی «تعداد درخواست های حفاظت از علائم تجاری» توسط هر شرکت در طی یک دوره ۱۰ ساله منتهی به ۱۹۹۱ را به عنوان معیاری برای سنجش سرمایه فکری و « نسبت افرزش افزوده به کل دارای ها» را به عنوان معیاری برای سنجش عملکرد شرکت در نظر گرفت. در واقع، متغیر مستقل این پژوهش، تفاوت بین تعداد درخواست علائم ۵ ساله (۱۹۹۶-۱۹۹۲) نسبت ارزش افزوده به کل دارای ها و میانه میانگین ۵ ساله (۱۹۹۶-۱۹۹۲)، این نسبت در نمونه مورد مطالعه بود. نتایج وی حاکی از آن است که بین عملکرد شرکت های چند ملیتی امریکایی و سرمایه فکری شرکت رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.

چن و همکاران(چن و همکاران، ۲۰۰۵، ۱۷۶-۱۵۹)، نیز رابطه بین سرمایه فکری با ارزش بازار و عملکرد مالی شرکت های پذیرفته شده در بورس سهام تایوان در دورۀ زمانی ۲۰۰۲-۱۹۹۲ را به گونه ای تجربی بررسی کردند آن ها سرمایه فکری را با بهره گرفتن از ضریب ارزش افزوده فکری و اجزای آن مخارج تحقیق و توسعه تقسیم بر ارزش دفتری سهام عادی و هزینه تبلیغات تقسیم بر ارزش دفتری سهام عادی و ارزش بازار و عملکرد مالی را با بهره گرفتن از نسبت های ارزش بازار به ارزش دفتری، بازده حقوق صاحبان سهام، بازده دارایی ها، رشد درآمد و بهره وری کارکنان اندازه گیری نمودند. روش آماری مورد استفاده در این پژوهش، رگرسیون خطی چندگانه بود. نتایج حاصل از آزمون فرضیه‌ها نشان داد که سرمایه فکری اثر مثبتی بر ارزش بازار و عملکرد مالی دارد و ممکن است معیاری برای عملکرد آتی محسوب گردد. همچنین شواهد ارائه شده حاکی از آن بود که مخارج تحقیق و توسعه اطلاعات بیشتری را ‌در مورد سرمایه ساختاری ارائه می کند و دارای رابطه مثبتی با سودآوری و ارزش بازار شرکت می‌باشد^[۷۴].

چانگ(چانگ و همکارانش، ۲۰۰۷، ۳۵)، با بهره گرفتن از ضریب ارزش افزوده فکری و ضریب ارزش افزوده فکری تعدیل شده، تأثیر سرمایه فکری را بر ارزش بازار (نسبت ارزش بازار به ارزش دفتری و نسبت حقیقت به سود) و سودآوری (بازده دارایی ها، بازده حقوق صاحبان سهام، قدرت سودآوری ساده و حاشیه سود در صنعت تکنولوژی اطلاعات تایوان طی سال های ۲۰۰۵-۲۰۰۱ بررسی نمود. وی از طریق گنجاندن مخارج تحقیق و توسعه و اموال فکری به عنوان دو متغیر مستقل جداگانه در مدل رگرسیون خطی چندگانه، ضریب ارزش افزوده فکری پالیک (۱۹۹۷)، را تعدیل کرد. نتایج وی نشان داد که در سطح کل صنعت مربوطه، سرمایه فکری و اجزای آن، فقط رابطه مثبت و معنی داری را با سودآوری و ارزش بازار دارند. اما در زمینه‌های مختلف هر صنعت تکنولوژی اطلاعات، رابطه مثبت و یا منفی معنی داری بین سرمایه فکری و اجزای آن با ارزش بازار و سودآوری وجود دارد.

همچنین، نتایج آزمون ضریب ارزش افزوده فکری تعدیل شده بر اهمیت مخارج تحقیق و توسعه و احوال فکری برای افزایش ارزش بازار و سودآوری شرکت تأکید می کرد ^[۷۵].

چن و همکاران، نیز درا ین پژوهش به بررسی رابطه بین سرمایه فکری و بازده مالی ۱۵۰ شرکت پذیرفته شده به بورس سهام سنگاپور در دوره زمانی ۲۰۰۲-۲۰۰۰ پرداختند. برای این منظور، آن ها سه نسبت بازده حقوق صاحبان سهام، سود هر سهم و بازده سالانه هر سهم را به عنوان شاخصی برای بازده مالی، و سه جزء ضریب ارزش افزوده فکری پالیک (۱۹۹۷)، را به عنوان شاخصی برای سرمایه فکری در نظر گرفتند.

روش آماری مورد استفاده در این پژوهش، رگرسیون حداقل مربعات جزئی بود. نتایج مطالعه آن ها این بود که: ۱) بین سرمایه فکری و عملکرد شرکت رابطه مثبتی وجود دارد. ۲) بین سرمایه فکری و عملکرد آتی شرکت رابطه مثبتی وجود دارد. ۳) بین نرخ رشد سرمایه فکری و عملکردآتی شرکت رابطه مثبت وجود دارد. ۴) نقش سرمایه فکری ‌در عملکرد صنایع مختلف، متفاوت است.

به گونه کلی بررسی تحقیقات خارجی حاکی از این است که بین سرمایه فکری و عملکرد مالی شرکت رابطه مثبتی وجود دارد. اما شدت این رابطه در کشورها و صنایع مختلف متفاوت است. این امرنشان دهنده اهمیت نقش سرمایه فکری در ارتقاء عملکرد مالی شرکت های مختلف است.

کوجان سیوو(۲۰۰۵)^[۷۶]

سرمایه فکری IC به قابلیت های رقابت پذیری بسیاری از شرکت ها صرف نظر از صنعت اطلاق می شد. سرمایه فکری شامل منابع غیر مادی مانند قابلیت های کارکنان، منابع سازمانی، روش عملیاتی و روابط ذینفعان است. به سرمایه فکری (IC) اهمیت داده می شود چرا که شرکت ها به اطلاعات مربوط به آن احتیاج دارند.

اندازه گیری عملکرد موجود اساساً روی جنبه‌های مالی و فیزیکی شرکت ها متمرکز شده است و سیستم های اندازه گیری بدون اطلاعات مربوط به عملکرد IC ناقص است. به هر حال، در سال های اخیر، ابزارها وروش های خاص بسیاری برای اندازه گیری ومدیریت IC گسترش یافته است.

این مقاله اطلاعاتی برای عملکرد شرکت های فنلاندی، به کار برنده یکی از این روش های جدید را ارائه می‌کند.

متدلوژی ضریب ارزش افزوده سرمایه فکری، توسعه یافته توسط Antepalic برای اندازه گیری عملکرد کل یک شرکت به کار می رود. در این تحقیق مفهوم تبعی VAIC، کارایی سرمایه فکری^[۷۷] ، جهت اندازه گیری عملکرد IC درون یک شرکت به کار می رود. این روش بر این اساس شناخته شده است که ایجاد ارزش از ۲ دسته منبع اولیه مشتق می شود. منابع سرمایه فیزیکی و منابع سرمایه فکری، داده های مورد نیاز برای محاسبه را می توان در سیستم های مالی موجود شرکت یافت.

آپوهامی^[۷۸]

هدف این مقاله تحقیق اثر خلق ارزش در افزایش قیمت سهام سرمایه گذاری است. نویسنده از اطلاعات جمع‌ آوری شده از دو منبع زیر استفاده ‌کرده‌است: ۱- شرکت های لیست شده در بورس تایلند ۲- ضریب ارزش افزوده فکری^[۷۹] توسط داده شده جهت تحقیق اثر کاترایی و خلق ارزش شرکت بر افزایش قیمت سهام سرمایه گذاری، به عنوان مقیاس سرمایه فکری و مدل رگرسیون چند گانه.

تحقیق از گزارشات سالانه حسابرسی شده ضعیف بازارسهام بورس تایلند استفاده می‌کند. جامعه آماری تحقیق شامل ۳۳ شرکت بیمه، مالی و بانکداری بورس تایلند در سال ۲۰۰۵ می‌باشد.

تحقیق تجربی نشان داد که سرمایه فکری یک شرکت یک رابطه معنی داری با افزایش قیمت سهام سرمایه گذاران دارد. یافته ها دانش پایه سرمایه فکری را افزایش می‌دهد و مفهوم سرمایه فکری را به دست آوردن ضریب رقابتی در اقتصاد پایدار مانند تایلند توسعه می‌دهد. بدین گونه یک شرکت با توجه به نتایج این تحقیق می‌تواند استراتژی های تجاری اش را جهت افزایش کارایی منابعش و دست یافتن به مزایای رقابتی پایدار فرم بندی کند.

ویلیافر^[۸۰]

این تحقیق با ادبیات قبلی به روش های آشکارسازی سرمایه فکری در ۲ روش عمده تفکیک شده است. نخست این تحقیق یک آزمون طولی از روش های آشکارسازی سرمایه فکری در گزارشات سالانه از FTSE100، شرکت های لیست شده از سال ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۰ آماده می‌کند دوم، این مقاله رابطه میان عملکرد سرمایه فکری و آشکارسازی سرمایه فکری را تحقیق می‌کند.

با توجه به اینکه اولین هدف اصلی مقاله به نتیجه رسیده است، ‌بر اساس یافته های گزارش شده که درمقایسه نتایج سالانه دوره بررسی آمده این تحقیق یک افزایش عمده در میزان افشا سازی سرمایه فکری در گزارشات سالانه شرکت های سهامی عام در بریتانیای کبیر از FTSE100 بود.