۳) پیش آزمون: با آزمون پیام‌ها و مواد تولید شده در گروه مخاطب، نقایص آن برطرف می‌شود.
۴) مداخله: برنامه به صورتی که طراحی شده، اجرا می‌شود.
۵) ارزشیابی و پس خوراند: تاثیرات اجرای برنامه بر گروه مخاطب سنجیده می شود. (باید توجه داشت که این مرحله از برنامه در تمامی فرایند بازاریابی اجتماعی جاری است)

۱-۵-۲-۲ - برنامه‌ریزی

یک استراتژی بازاریابی اجتماعی موثر بر مبنای پژوهش‌های محکم بنا می‌شود.
در مرحله برنامه‌ریزی هدف پژوهش، آموختن بیشتر در مورد بازار و گروه مخاطب است. چند روش معمول مورد استفاده در این مرحله عبارتند از: پیمایش، گروه‌های متمرکز و مصاحبه. البته از منابع مهم کسب اطلاعات برای پژوهش در مورد بازار و گروه مخاطب می‌توان به مجلات فنی و بازرگانی، نظرات عمومی، پیمایش مشتریان، مطالب روزنامه‌ها، آمار حاصل از سرشماری‌ها و دیگر پیمایش‌های دموگرافیک، اطلاعات موجود در واحدها و بخش‌های دولتی، شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی، آژانس‌های تبلیغاتی محلی و حوزه‌های تحقیقاتی بازار اشاره کرد. برای تامین اطلاعات در مورد میزان درک مشتریان هم استفاده از گروه‌های متمرکز، مطالعه سطح دانش نگرش و عملکرد، اطلاعات بازاریابی و تحلیل رسانه‌ای می‌توان استفاده کرد.

استفاده از گروه‌های متمرکز در تمامی فرایند بازاریابی اجتماعی، از برنامه‌ریزی گرفته تا تولید مواد و پیام‌های آموزشی، می‌تواند عملی باشد. در بعضی موارد بازاریابان اجتماعی باید از گروه‌هایی بدانند که روی مخاطبین تاثیر دارند. از جمله این گروه‌ها می‌توان به همسران، والدین، سیاست‌گذاران، پزشکان و وکلا اشاره کرد.
برای بالابردن شانس دستیابی به مخاطبین از طریق رسانه‌ها، دو راه وجود دارد:
الف- تعیین و استفاده از رسانه‌های مناسب که بیشتر توسط گروه مخاطب مورد استقبال قرار می‌گیرند.
ب- توجه به دروازه‌بان‌هایی که محتوا و جریان اطلاعات را کنترل می‌کنند.
پس از شناسایی محورهای رسانه‌ای پژوهش بر روی این دروازه‌بان‌ها بسیار مهم است. افرادی مانند ویراستاران، تهیه‌کنندگان، نویسندگان، مجریان، مدیران و دیگر کسانی که به نحوی با موضوع در ارتباط هستند، در این دسته جای می‌گیرند.

۲-۵-۲-۲- تولید مواد و پیام‌ها

در این مرحله مواد و پیام‌ها تولید می‌شوند. این کار با توجه به مفاهیم مکان‌یابی و با تاکید بر نقاط کلیدی بازار چون جذابیت یا ظاهر محصول، منافع حاصل از محصول، تصویرسازی برای مصرف کننده، کاربرد آن و دسته‌بندی مناسب محصول صورت می‌گیرد.
بهترین جمله برای مکان‌یابی (تا محصول مورد نظر ما در مقایسه با محصولات دیگر پذیرفته شود) بستگی به نتایج آزمون تعدادی از مفاهیم در یک مصاحبه یا گروه متمرکز دارد. در این مرحله مهم آن است که چه گفته شود، نه این که چگونه گفته شود!
انتخاب نام مناسب برای محصول یا خدمت هم در این مرحله صورت می‌گیرد.

۳-۵-۲-۲- پیش آزمون مواد و پیام‌ها

مواد و مفاهیم تولید شده با تعدادی از گروه مخاطب آزمون می‌شود تا مواردی چون ماندگاری در حافظه، سلامت محصول، برقراری ارتباط، درک مفهوم، باورپذیری، قابلیت پذیرش محصول، تصویر و جذابیت خدمت یا محصول کنترل گردد. به این ترتیب مکان‌یابی محصول یا خدمت ارزیابی می‌گردد تا پس از رفع کاستی‌ها، نهایی شده و آماده عرضه به گروه مخاطب شود. در مورد پیام‌های نوشتاری (چاپی) قابلیت خواندن آنها (به خصوص در جوامع با سطح اقتصادی اجتماعی پایین) بسیار اهمیت دارد.

قبل از اتمام نهایی، پیام‌های تولید شده توسط گروهی از افراد حرفه‌ای بررسی می‌شود تا مواردی چون تناسب، ابهام، درک مطلب و طراحی آن ارزیابی گردد. در انتها، قبل از اجرای برنامه باید آن را در یک موقعیت واقعی امتحان کرد تا نقاط قوت و ضعف آن و مشکلات سیاسی اجتماعی یا فرهنگی ناشی از آن، نشان داده شود.

۴-۵-۲-۲- مداخله

با شناسایی کانال‌های رسانه‌ای و تولید پیام‌های استاندارد شده، برنامه بازاریابی اجتماعی آماده اجراست. یک پوشش رسانه‌ای مناسب و مطلوب می‌تواند پیام‌های مورد نظر ما را به گروه مخاطب منتقل نماید.

۵-۵-۲-۲- ارزشیابی

در برنامه بازاریابی اجتماعی، معمولا ارزشیابی در سه بخش انجام می‌شود:
۱) ارزشیابی فرایند (Process Evaluation)
۲) ارزشیابی اثر (Outcome Evaluation)
۳) ارزشیابی پیامد (Impact Evaluation)
در نوع اول ارزشیابی، تعیین می‌گردد که آیا با اجرای مراحل مختلف برنامه بر اساس دستورالعمل تهیه شده دسترسی به مخاطب صورت گرفته است یا نه؟
در نوع دوم، مشخص می‌شود که آیا تغییری در مخاطبینی که در تماس با پیام‌ها و مواد ما بوده‌اند مشاهده شده است یا نه؟
در نوع سوم، تعیین می‌کنیم که آیا انجام رفتار باعث تغییرات مطلوب در سطح کلان جامعه شده است یا نه؟ (مانند کاهش مورتالیتی یا موربیدیتی)
در سال ۱۹۸۹ کاتلر و روبرتو ارزشیابی دیگری را هم در برنامه‌های بازاریابی اجتماعی وارد کردند و به آن ارزشیابی اخلاقی گفتند. در ارزشیابی اخلاقی هم هدف و هم وسیله مورد قضاوت قرار می‌گیرد و بررسی می‌شود که آیا تغییر درست و مطلوب از راهی درست ایجاد شده است؟
در بازاریابی اجتماعی توجه به اخلاق بسیار مهم است. معیارهای اخلاقی باید از همان ابتدای برنامه مدنظر قرار داده شود. مردم را نباید مجبور به انجام کاری کرد حتی اگر آن رفتار برایشان سودمند باشد. در ضمن باید مطمئن بود که برنامه بازاریابی اجتماعی ما بر

ای مخاطبین هیچ ضرری ندارد.
آنچه در یک برنامه بازاریابی اجتماعی باید مورد ارزیابی دقیق قرار گیرد، عبارت است از:
۱) آگاهی مخاطبین از محصول
۲) آگاهی از تبلیغ و یادآوری محصول
۳) سطح دانش، نگرش و عملکرد مخاطبین
۴) تصویر محصول
۵) تجربه مخاطب از محصول
۶) رفتارها
بررسی آگاهی، میزان استفاده از محصول و تداوم استفاده از آن در یک برنامه بازاریابی اجتماعی اهمیت دارد و نواقص برنامه را تا حدود زیادی مشخص می کند:
- در صورتی که آگاهی مخاطب از محصول پایین باشد، اشکال را باید در سیستم رسانه‌ای و پیام‌ها جستجو کرد.

1. 1. احساس مسئولیت

روانشناسی رشد بر اهمیت خانواده در پرورش حس مسئولیت کودکان تاکید می کند. والدین به عنوان عاملینی دیده می شوند که فرزندان از طریق آنها رشد می کنند. این بحث شبیه همان نظریه های جامعه پذیری در جامعه شناسی سنتی است. نظریه های جامعه پذیری بر اهمیت رفتارهای فرزندپروری والدین برکودکان اشاره می کنند. طبق این نظریه ها، مسئولیت به عنوان چیزی که به وسیله الگوها آموخته می شود، ادراک می شود(ساچ و واکر، ۲۰۰۴: ۲۳۲ به نقل از رستمی: ۲۸).

واژه مسئولیت پذیری در معنای اصلی آن پاسخگو بودن در برابر انجام شغلی، ماموریتی و وظیفه ای اشاره دارد. مسئولیت پذیر به کسی می گویند که اراده ای قوی برای کنترل خواسته های خود و پاسخ به نیازهای دیگران داشته باشد، با این توضیح که توجه به نیازهای دیگران حساس بودن در قبال نیازهای آنان، فقط یک جنبه از مسئولیت پذیری است، جنبه دیگر آن توجه به نیازهای خود و حساسیت در قبال سلامتی جسمانی و روانی خود فرد می باشد(گولد و کولب، ۱۳۷۶ به نقل از رستمی: ۲۹).
از نظر گالو، مسئولیت پذیری به این معنی است که اثرات آنچه را که انجام می دهیم در نظر بگیریم. خواه در کوتاه مدت یا بلند مدت، خواه بر مردم، خواه برطبیعت. همین طور به این معنی است که ما نشان و ارزش همه افرادی را که ممکن است تحت تاثیر رفتار یا تصمیم ما قرار گرفته و به آن احترام بگذاریم (گالو، ۲۰۰۴: ۹).
فورد مسئولیت پذیری را پیروی از قوانین اجتماعی و برآورده ساختن انتظارات فرد از جامعه می داند. این قوانین متاثر از نقش های اجتماعی است و در واقع بیانگر هنجارهای اجتماعی و فرهنگی می باشد و می تواند بیانگر میزان تعهد و التزام فرد نسبت به سایر افراد جامعه هم باشد(رستمی، ۱۳۹۰: ۲۹).

1. 1. مدارا و بردباری اجتماعی

برای این مفهوم واژه های متفاوتی تا کنون ارائه شده است. مدارا، تحمل، بردباری و یا دگرپذیری ترجمه های مختلفی از این مفهوم است. به بیانی ساده نگرش بردبارانه ناشی از علاقه و احترام به سایرین متفاوت است(بهمن پور، ۱۳۷۸: ۳).
فلچر معتقد است مدارا عملی است که به مردم اجازه می دهد عقاید یا ویژگی های دیگران را دوست نداشته باشند یا حتی از آنها متنفر باشند، اما بدون اقدام به جنگ آزاردهنده علیه آنان. بدین معنی که مدارا، آزاد گذاشتن دیگران برای داشتن ویژگی های شخصی یا نگهداری عقاید و اعمالی را توصیف می کند که دیگران آن را به عنوان عملی اشتباه یا تنفر انگیز درنظر می گیرند (دنیس ییتس، ۲۰۰۷، به نقل از رستمی: ۳۰).
فردی که دارای ویژگی بردباری در سطح نظام شخصیت است با افراد مختلف که دارای سلیقه ها، بینش، طرز تفکر، مذهب یا قومیت مختلف هستند، می تواند ارتباط داشته باشد و با شیوه گفتگو و مجاب سازی برخورد نماید (بهمن پور، ۱۳۷۸: ۴).
وگت^[۶۴] مدارا را یک «گرایش رفتاری» در نظر می گیرد؛ یعنی نگرش را از خلال رفتار در می یابد که در این معنا، مفهوم فوق در مقابل «نگرش» قرار می گیرد. وی نشان می دهد که مدارا به طور همزمان شامل نگرش منفی نسبت به دیگران و حمایت از حقوق و آزادی های آنها است. در نظر وی اگر این دو جز به طور همزمان ارائه نشوند، مدارا وجود ندارد. وی این مفهوم را به سه دسته تقسیم می کند که با یکدیگر همپوشی دارند: مدارای سیاسی، اخلاقی و اجتماعی. منظور او از مدارای سیاسی، مدارا نسبت به اعمال افراد در فضای عمومی یا احترام به آزادی های مدنی دیگران است. مدارای اخلاقی نیز حاکی از مدارا نسبت به اعمال دیگران در فضای خصوصی است. تفاوت میان مدارای سیاسی و اخلاقی بر سر پیروی از قراردادهای اجتماعی به آنها واگذار شده است. مدارای سیاسی نسبت به کسانی به کار می رود که در پی ایجاد خیر عمومی هستند و مدارای اخلاقی، مدارا نسبت به کسانی است که خارج از فضای خیر عمومی، به دنبال ایجاد زندگی خوب برای خود هستند، منظور وگت از مدارای اجتماعی مدارا نسبت به حالت های مختلف انسان بودن است، چه ویژگی هایی که از هنگام تولد همراه افراد است مانند رنگ پوست و جنسیت و چه آنهایی که در طول زندگی از طریق فرایند اجتماعی شدن کسب می شوند مانند زبان صحبت کردن. وگت اشاره می کند این ویژگی ها موضوع مدارا یا علم مدارا نیستند بلکه اعمال و رفتارهایی که با ویژگی های معینی از افراد در ارتباط هستند، ممکن است به وسیله تصورات قالبی مناسب یا نامناسب متصور شوند و در نتیجه مورد مدارا واقع شوند یا نشوند (عسکری و شارع پور، ۱۳۸۸ به نقل از رستمی: ۳۰).

1. 1. کمک کردن به دیگران

چلبی معتقد است منظور از تعاون اجتماعی، مبادله متقارن گرم در شئونات مختلف زندگی اجتماعی است که در ان همزمان خیر و صلاح یک طرف از جانب طرف مقابل مطمح نظر قرار گیرد و بالعکس (چلبی، ۱۳۸۲: ۱۵۷).
آرگایل معتقد است همکاری و تعاون از دو مفهوم عام و خاص برخوردار است. این کلمه در مفهوم عام خود به همکاری، یاریگری، رعایت منافع جمعی، دستگیری دیگران، مساعدت و کمک به دیگران و … اشاره داشته و قدمت کاربردی آن به آغاز عصر زندگی جمعی انسان ها و ضرورت همکاری در مقابله با خطرات و تهاجمات طبیعی برمی گردد. علاوه بر موارد مزبور، به تدریج که شهرنشینی، رشد جمعیت، آلودگی محیط زیست، افزایش تقاضاها و کمبود امکانات و تولید از پیچیدگی های زندگی سبز فایل شده است ضرورت توجه به مفهوم تعاون و همکاری به آن گروه از روشها، تشکلها و سازماندهی های مدیریتی اطلاق می شود که در قالب آنها دسترسی به اهداف وظایف سازمان با بهره وری بیشتر و هزینه و زمان کمتر می تواند تامین شود. از جمله مصادیق همکاری و تعاون به مفهوم خاص می تواند به شرکت ها و اتحادیه های تعاونی، سازمان های شرکتی و گروهی اشاره کرد(آرگایل، ۱۳۷۸ به نقل از رستمی: ۳۱).

فرهادی نیز با یک گونه شناسی از مفهوم همکاری، سه نوع درون سویه، برون سویه و میان سویه را از همکاری ارائه داده است. مفهوم کمک کردن به دیگران که در کار حاضر مورد نظر ماست، مطابق نظر او دگریاری نامیده شده که نمونه بارز همکاری برون سویه است که در این نوع کمک، جهت بردار کنش یاری، یک طرفه و یک سویه است. به عبارت دیگر در آن انتظار کمک متقابل وجود ندارد و نوعی بخشش است. در دگریاری معمولا نقش یاری دهنده و یاری گیرنده ثابت است. انگیزه یاری در دگریاری غالبا و حداقل ظاهرا غیر اقتصادی استو غالبا یا کسب منزلت اجتماعی و یا اجر اخروی و یا تشفی روانی است (فرهادی، ۱۳۸۷: ۲۰).

1. 1. اعتماد

یکی از بسترهایی که زمینه ساز شکل گیری و تقویت اعتماد متقابل بین مردم است، روابط اجتماعی است. روابط اجتماعی که هسته اصلی جامعه محسوب می گردد، موجب خواهد شد که کنش گران با گسترش پیوندهای تعاملاتی خود، کنش های خود را در ساختار جامعه تسهیل نمایند و از این طریق به اهداف خود دست یابند. همه افراد در جامعه به نوعی در تلاش برای برقراری ارتباط با دیگران هستند تا مبادلات خود را در زمینه های مختلف سرعت دهند. روابط اجتماعی در ایجاد و تقویت اعتماد بین شخصی نقش اساسی ایفا می کند. اعتماد در روابط و تعاملات معنا پیدا کرده، توسعه می یابد و تقویت می شود. با این حال همواره نوعی ارتباط متقابل بین این دو وجود دارد. روابط و تعاملات اجتماعی، گرچه مستلزم اعتماد اولیه نسبت به یکدیگر است، اما این تعاملات و پیوندهای اجتماعی هستند که موجب تقویت و گسترش اعتماد بین افراد شده و زمینه را برای تداوم رابطه فراهم می کند.(باستانی و همکاران، ۱۳۸۷: ۴۴).
در فضای میتنی بر اعتماد، پیش بینی پذیری رفتار اجتماعی امکان پذیر می گردد و افراد برپایه انتظارات متقابل و تعهدات به یکدیگر، عمل می کنند که این امر موجب گسترش و تداوم روابط اجتماعی آنها با یکدیگر می گردد. اگر افراد جامعه ای نسبت به یکدیگر اعتماد نداشته باشند، تداوم زندگی دشوار خواهد بود و افراد همواره نوعی ناامنی در روابط اجتماعی احساس می کنند که از میزان تعاملات آنها می کاهد(باستانی و همکاران، ۱۳۸۷: ۷۷).
کلمن اعتماد را «وارد کردن احتمال خطر در تصمیم گیری برای دست زدن یا دست نزدن به کنش» تعریف می کند به اعتقاد او وضعیت های متضمن اعتماد، طبقه ای فرعی از وضعیت هایی را دربر می گیرند که متضمن خطر است. در این وضعیت ها خطری که فرد می پذیرد، به عملکرد کنشگر دیگری بستگی دارد(کلمن، ۱۳۷۷: ۱۴۶).
چلبی اعتماد را داشتن حسن ظن نسبت به همه افراد در روابط اجتماعی، جدای از تعلق آنها به گروه قومی و قبیله ای می داند که این امر خود منجر به گسترش روابط برون گروهی می شود (رستمی، ۱۳۹۰: ۳۲).
از نظر زتومکا اعتماد یکی از عناصر اصلی اجتماع یا «ما» ی اخلاقی و به معنای «انتظار عمل صادقانه داشتن از دیگران نسبت به خودمان است » (زتومکا، ۱۳۸۶: ۱۵ به نقل از رستمی: ۳۲).
از نظر او سه نوع جهت گیری وجود دارد که مواجهه با هر یک از آنها ممکن است برای انسان مخاطره آمیز باشد. اولین آن امید (یا مخالف آن تسلیم) است. احساسی که همه امور به خوشی (یا بدی) ختم می شود، یک احساس مبهم و منفعل است که به لحاظ عقلانی تصدیق نمی گردد. جهت گیری دیگر اطمینان (که مخالف آن تردید است) می باشد. این هم تا اندازه ای منفعل است اما تا اندازه ای متمرکز تر و توجیه پذیر است. اطمینان می تواند عنوان احساس بی اعتقادی قطعی تعریف شود. از آنجا که در وضعیت اطمینان، فرد به صورت فعال درگیر نمی شود، بلکه بیشتر حالت منفعل دارد و شاهد و ناظر وضعیت است. امکان دارد که تقصیر ناامیدی و سرخوردگی را نه به گردن خودش، بلکه به گردن دیگران، رژیم، نظام، تبلیغات، اطلاعات مخدوش و گواهان جعلی بیندازد و در نهایت در وضعیت هایی که ما به رغم عدم قطعیت و مخاطره محبور به عمل کردن هستیم، مواجه با سومین جهت گیری یعنی اعتماد می شویم. اعتماد از این نظر متفاوت از امید و اطمینان است که درقالب گفتمان عاملیت، که به طور فعال با آینده ناشناخته مواجه شده آن را پیش بینی می کند، قرار می گیرد. با عمل کردن در شرایط عدم قطعیت و غیر قابل کنترل، با مخاطره مواجه می شویم و نسبت به آینده نامعین و کنش های آزاد دیگران دچار شک و تردید می شویم. بنابراین ساده ترین و عمومی ترین تعریف اعتماد عبارت است از تردید نسبت به کنش های اجتماعی دیگران درآینده. اعتماد از دو مولفه اصلی، باورها و تعهد تشکیل شده است. با اعتماد کردن ما به گونه ای رفتار می کنیم که گویا آینده را می بینیم.
زتومکا دو نوع اعتماد را معرفی کرده: اعتماد بین شخصی و اعتماد تعمیم یافته. منظور از اعتماد بین شخصی، اعتمادی است که حاصل روابط مستقیم و چهره به چهره میان اعضای جامعه است. او در توضیح این نوع اعتماد اظهار می دارد محدودترین شعاع اعتماد مربوط به اعتماد میان اعضای خانواده می شود که دربردارنده میزان محبت و نزدیکی است. سپس مربوط به افرادی می شود که به لحاظ شخصی آنها را می شناسیم. کسانی که ما آنها را به نام می شناسیم و با آنها رو در رو تماس داریم (دوستانمان، همکاران، شرکای تجاری و …) اینجا اعتماد باز هم متضمن درجه قابل توجهی از صمیمیت و نزدیکی است اما اعتماد تعمیم یافته در سطحی گسترده تر از خانواده، دوستان و آشنایان قرار می گیرد. زتومکا این نوع اعتماد را چنین توصیف می کند: گسترده ترین دایره اعتماد شامل دسته های بزرگی از مردم می شوند که معتقدیم در برخی از چیزها با آنها اشتراک داریم. کسانی که به اصطلاح «دیگران غایب» هستند که مواجهه مستقیم با آنها نداریم و تنها در تخیل مان آنها را به عنوان یک جمع واقعی ساخته ایم (مانند هموطنان، اعضای گروه قومی، مذهبی، نژادی، جنسی، سنی، نسلی، شغلی مان و …) در اینجا اعتماد به اشخاص واقعی به تدریج تبدیل به اعتماد به مقوله های اجتماعی انتزاعی تر (به عنوان جمعی از اشخاص که در برخی از ویژگی های عام مشترکند) می شود. برای مثال اعتماد یا بی اعتمادی ممکن است معطوفبه جنسیت، صنف، نژاد، قومیت، مذهب، دارایی و … باشد (زتومکا، ۱۳۸۶ به نقل از رستمی: ۳۳).
اعتماد را می توان یکی از ابعاد سرمایه اجتماعی در ارتباط با موضوع شهروندی و کنش های مدنی دانست. هر چقدر که افراد بتوانند به دیگر شهروندان و همچنین به نهادهای اجتماعی و حکومتی در درون جامعه بیشتر اعتماد کنند و همچنین احتمال اینکه آنها در کنش های جمعی برای دستیابی به خیر عمومی شرکت کنند و همچنین احتمال اینکه آنها حقوق دیگران را به رسمیت شناخته و خود را در قبال آن مسئول بدانند نیز بیشتر خواهد بود. اعتماد را می توان به سه دسته اعتماد شخصی (اعتماد به دوستان، آشنایان، افراد خانواده)، اعتماد تعمیم یافته (اعتماد به تمامی شهروندان اعم از شناخته شده و شناخته نشده) و اعتماد نهادی (اعتماد به نهادهای حکومتی و قانون) تقسیم کرد. اعتماد تعمیم یافته می تواند بدگمانی درباره انگیزه های دیگران را از بین ببرد و نگرانی درباره عمل متقابل افراد را کاهش دهد. بنابراین اعتماد تعمیم یافته می تواند در زمینه مشارکت در امور اجتماعی و مشارکت مدنی نقش مستقیم داشته باشد… هرچقدر که احساس تعلق و وابستگی اجتماعی در شهروندان بیشتر باشد آنها به احتمال بیشتری در کنش های مدنی درگیر می شوند، مسئولیت های اجتماعی بیشتری را متقبل شده و در زمینه احقاق حقوق خود و دیگر شهروندان فعالیت می کنند (میرزابیگی، ۱۳۸۹: ۱۲۰).
شهروندی فعال
از نظر ارسطو، شهروند خوب کسی است که به طور فعال در امور سیاسی شرکت می کند. از نظر فلاسفه سیاسی یونان، شهروندی امری اخلاقی است. برای رومیانی مانند سیسرو ،شهروندی مجموعه ای از فضائل است. چنین رویکردهای اخلاقی به جنبه رسمی شهروندی، اشاره داشته و آنها در تاریخ اندیشه سیاسی منعکس هستند. در اعلامیه انقلاب فرانسه (۱۷۸۹)^[۶۵] "فرد"عادی ازفرد “شهروند” و در نتیجه شهروند"فعال”^[۶۶] از شهروند"غیر فعال ” جداشده است.در این زمینه این گونه نتیجه گرفته شده است که شهروندی رسمی به هر دو وضعیت حقوقی، یعنی فعالیت در جهت سیاسی- حقوقی و حقوق اجتماعی اشاره می کند. در نتیجه شهروندی رسمی زیرمجموعه شهروندی اجتماعی است و مانند «شهروندی مدنی» به حقوق اجتماعی خاص اشاره دارد (اسچینکل^[۶۷]، ۲۰۰۸: ۱۷-۱۸).
شهروندی فعال در کمیسیون سیاست اروپا مورداستفاده قرار گرفته و به معنی نوع خاصی از مشارکت است که در اروپا به منظور اطمینان از تداوم دموکراسی مشارکتی و پارلمانی حاصل می شود، تا به کاهش شکاف بین شهروندان و نهادهای حکومتی و به ارتقاء انسجام اجتماعی بینجامد(کمیسیون اروپا ،۱۹۹۸ ).
قابل ذکر است اکثر تحقیقات در مورد شهروندی، از ادبیات علوم سیاسی استفاده می کنند. پژوهشها در مورد شهروندی در گذشته بر حقوق و مسئولیت های فردی در رابطه با دولت متمرکز بوده است.اما امروزه پژوهشگران، بر اهمیت مواردی چون حقوق مدنی، حقوق برابر قانونی، ارائه عدالت فردی و آزادی، (حقوق سیاسی) از جمله حق نفوذ در تصمیم گیری از طریق رای گیری و ایستادگی برای کسب جایگاه عمومی ( و حقوق اجتماعی) دسترسی به فرصت هایی مانند مراقبت های بهداشتی و آموزش و پرورش تاکید می کنند.همچنین نظریه های لیبرال شهروندی بر جنبه های حقوق قانونی شهروندی تمرکز دارند، که روی آزادی فردی و عدالت قانونی تاکید می کنند. محور اصلی در این مفهوم ارتباط فرد با دولت است (وستولم^[۶۸]، ۲۰۰۷) با این حال، مارشال اشاره می کند که فرصت قانونی از اهمیت زیادی برخوردار است، اما برای اطمینان از شکوفایی جامعه مدنی و یا یک نظام حکومتی که در آن صدای همه شهروندان به درستی شنیده شود، کافی نیست. بنابراین اکنون پژوهشها در زمینه شهروندی ، با توجه بر فرایند های سیاسی، بیشتربر مشارکت شهروندان متمرکز شده است، و در حال حاضر بر روی «عمل» فرد با «قصد» تاثیر گذاری اجتماعی،تاکید زیادی می گردد (وربا و نای^[۶۹]، ۱۹۷۲) همچنین اکنون در درک مفهوم شهروندی نسبت به دخالت های فردی در دموکراسی مشارکتی تغییری ایجاد شده ( باربر ۲۰۰۳) و در نتیجه بیشتر در مورد مشارکت شهروندان در تصمیم گیری و دموکراسی مشورتی تاکید می شود که در آن اغلب مردم در مذاکرات درباره توسعه سیاسی درگیر هستند (هوسکینز و ماسچرسنی^[۷۰]، ۲۰۰۸: ۴۶۱).
درمفهوم شهروندی فعال، به ویژه با اضافه کردن کلمه «فعال» است که بر مشارکت شهروندان بیشترتاکید می شود. با این حال، اصطلاحات شهروندی و یا مشارکت سیاسی همچنان درادبیات علوم سیاسی مورد استفاده قرار می گیرد قابل ذکر است طرح های پژوهشی انجام شده در مورد شهروندی فعال، اغلب این پدیده را، نتیجه یادگیری اجتماعی ( پرستون و گرین ۲۰۰۳)، پرداختن به ارتباط بین یادگیری و شهروندی فعال دانسته اند. این طرح ها عمدتا در اروپا یا مقایسه کشورها و بررسی ارتباط این پدیده با سیاست های آموزش و پرورش را مد نظر قرار داشته اند. همچنین در سطح ملی (گروه ضربت شهروندی فعال ایرلند ۲۰۰۷) و یا در سطح اروپا فعال بوده اند^[۷۱]

پس از صدور قرار اول، نوبت به صدور قرار دوم، یعنی قرار قبولی کفیل می رسد . در این مرحله با حضور شخصی در مرجع قضایی، متهم او را به عنوان کفیل به مرجع قضایی معرفی می کند و مرجع مذکور پس از احراز تمکن مالی این شخص برای پرداخت وجه الکفاله، و پس از تعهد وی به حاضر نمودن متهم و پرداخت وجه الکفاله در صورت عدم موفقیت در این امر، قرار قبولی کفیل را صادر می نماید. (خالقی،۱۳۹۰، ۲۰۰) ماده ۱۳۷ ق.آ.د.ک درهمین زمینه اعلام کرده است که قاضی در خصوص قبول وثیقه یا کفیل، قرار صادر نموده و پس از امضای کفیل یا وثیقه گذار خود نیز امضاء می کند و در صورت‌درخواست، رونوشت آن را به کفیل یا وثیقه گذار می‌دهد. در این مرحله عقد کفالت با ایجاب از سوی کفیل و قبول مقام قضایی تحقق می یابد.

در صورت عدم معرفی کفیل و در نتیجه عدم صدور قرار قبولی کفیل، متهم به بازداشتگاه اعزام می گردد. ماده ۱۳۸ ق.آ.د.ک مقرر داشته است که متهمی که در مورد او قرار کفالت یا وثیقه صادر شده، در صورت عجز از معرفی کفیل یا تودیع وثیقه بازداشت خواهد شد.
به گفته برخی از حقوقدانان این بازداشت با قرار بازداشتی که به عنوان پنجمین قرار تامین یاد می شود متفاوت است و شرایط صدور و برخی تضمینات آن را ندارد. (خالقی،۱۳۹۰، ۲۰۰)
در این زمینه می توان به نظریه اداره حقوقی به شماره ۶۹۴۴/۷ مورخ ۱۹/۱۰/۱۳۸۶ اشاره نمود که بیان می دارد پس از صدور قرار تامین متهم می تواند با معرفی کفیل یا وثیقه و صدور قرار قبولی آن آزاد شود، در صورت عجز متهم از معرفی کفیل یا تودیع وثیقه منجر به بازداشت وی می گردد و نمی توان وی را در اختیار نیروی انتظامی قرار داد تا هر زمان نسبت به معرفی کفیل تودیع وثیقه اعلام آمادگی نمود، پرونده به نظر برسد. بدیهی است متهم می تواند از زندان نیز در خصوص معرفی کفیل یا تودیع وثیقه اقدام نماید.(معاونت حقوقی ریاست جمهوری،۱۳۹۰، ۲۲۳)
یکی از مهمترین مباحث قرار کفالت تعیین وجه الکفاله و تفاوت آن با وجه التزام می باشد. در خصوص تفاوت قرار کفالت با قرار وجه التزام باید بیان داشت که در تأمین نوع اخیر متّهم خود متعهد می شود تا هر وقت مرجع قضایی او را احضار کند حضور یابد و اگر تخلف نماید وجه التزام را بپردازد؛ لیکن در قرار کفالت، فرد دیگری از متّهم ضمانت می کند تا در موقع احضار، اگر متّهم حضور نیافت، او را معرفی نماید و در غیر این صورت، وجه الکفاله را به صندوق دولت بپردازد. به بیان دیگر حضور مرتب متّهم در مواقع احضار به عهده فرد دیگری واگذار می شود که او را کفیل و یا ضامن می نامند. (آخوندی،۱۳۸۸، ۱۷۴، جلد پنجم)
در خصوص تعیین مبلغ وجه الکفاله باید اظهار نمود که این موضوع در مورد قرار التزام با تعیین وجه التزام و قرار وثیقه هم مطرح می گردد که در آن موارد نیز مبلغ وجه التزام یا مبلغ وثیقه باید در قرار معین شود . در تعیین این مبالغ، راهنمایی قانونگذار در ماده ۱۳۶ ق.آ.د.ک بدین شرح ارائه شده است که مبلغ وثیقه یا وجه‌الکفاله یا وجه‌الالتزام نباید درهرحال کمتر از خسارتهایی باشد که مدعی خصوصی درخواست می‌کند.
علت این امر این است که بر اساس مواد ۱۴۵ و ۱۴۶ ق.آ.د.ک در صورت صدور حکم به ضرر و زیان مدعی خصوصی توسط دادگاه، محکوم به از محل وثیقه یا وجه الکفاله یا وجه الالتزام اخذ و به مدعی خصوصی پرداخت خواهد شد و باید به اندازه ای باشد که تکافوی جبران خسارت را بنماید . با این حال برخلاف ظاهر ماده ۱۳۶ قانون مزبور، مقام قضایی باید علاوه بر میزان خسارتی که مدعی خصوصی درخواست می کند به دلایل کافی بر ورود این میزان خسارت به او نیز توجه نماید و مبلغ تامین را متناسب با میزان واقعی این خسارات، نه میزان مطالبه شده توسط مدعی، تعیین نماید. (آشوری،۱۳۸۸، ۲۶۸)
در عین حال باید توجه داشت که مبلغ خسارات وارد شده به مدعی خصوصی که ماده ۱۳۶ به آن اشاره نموده، به عنوان حداقل میزان وجه التزام، وجه الکفاله یا وثیقه مطرح است و مرجع صادر کننده قرار باید توجه داشته باشد که آیا جرم ادعایی در صورت اثبات، مجازات جزای نقدی دارد یا خیر، زیرا در صور محکومیت متهم به جزای نقدی و ضرر و زیان ناشی از جرم، بر اساس مواد ۱۴۵ و ۱۴۶ جزای نقدی نیز از همین محل قابل وصول است. همچنین در صورتی که هم مجازات شلاق یا زندان برای عمل متهم پیش بینی شده باشد، باید برای تعیین مبلغ قرار، علاوه بر میزان خسارات وارد شده، مجازات مذکور نیز در نظر گرفته شود و مبلغ قرار به میزانی بیشتر از خسارات یاد شده تعیین گردد تا بتواند تضمین حضور متهم نزد مرجع قضایی را تقویت نماید. (خالقی،۱۳۹۰، ۲۰۱)
از اختیاراتی که قانونگذار برای کفیل مقرر نموده است(البته این اختیار برای وثیقه گذار نیز عیناً بیان شده است) امکان رهایی او از تعهدات ناشی از قرار کفالت در پرونده کیفری، قبل از رفع نیاز مرجع قضایی به متهم است. به عبارت دیگر حتی در حالیکه تحقیق و محاکمه به پایان نرسیده و ممکن است متهم برای بازجویی احضار گردد کفیل در هر مرحله از دادرسی با معرفی و تحویل متهم می‌تواند درخواست رفع مسئولیت خود را‌بنماید. در این صورت متهمی که به مرجع قضایی تحویل داده شده، باید کفیل دیگری معرفی نماید در غیر اینصورت بازداشت خواهد شد.

به استناد ماده ۱۴۰ ق.آ.د.ک متهمی که التزام سپرده یاکفیل معرفی نموده چنانچه بدون عذر موجه در موعدی که به او ابلاغ شده حاضر نشود ،یا کفیل و وثیقه گذار از معرفی وی عاجز بوده یا از معرفی وی خودداری ورزند، دادستان دستور پرداخت وجه الکفاله و وثیقه را صادر می کند. در صورتی که متهم خود را معرفی نکند، به کفیل یا وثیقه گذار ابلاغ می شود تا ظرف ۲۰ روز متهم را تسلیم نمایند و چنانچه وی را تسلیم نکنند، به دستور دادستان وجه الکفاله اخذ و وثیقه ضبط می گردد . مگر اینکه مدعی باشند که متهم را در موعد مقرر حاضر نموده یا عذر موجه داشته اند.
از مباحث مطرح شده در خصوص قرار کفالت، مسئولیت کفیل است. سوالی که که مطرح می باشد که ضمانت اجرای عجز کفیل از معرفی مکفول یا امتناع کفیل از پرداخت وجه الکفاله چیست؟ در پاسخ به این سوال به نظریه شماره ۱۰۶۴/۷ اداره حقوقی در مورخ ۱۹/۲/۱۳۸۵ اشاره می نماییم که بیان می دارد ضمانت اجرای امتناع کفیل از پرداخت وجه الکفاله و عجز از معرفی مکفول وفق ماده ۱۴۰ ق.آ.د.ک ضبط وجه الکفاله از اموال کفیل است بدین ترتیب چنانچه کفیل مالی داشته باشد به دستور دادستان نسبت به فروش آن اقدام و وجه الکفاله تامین می گردد در غیر اینصورت پرونده تا ملئی شدن کفیل مفتوح خواهد بود و پس از احراز ملائت وی وجه الکفاله باید اخذ شود . بنابراین جلب کفیل فاقد مجوز قانونی است و متعاقب آن بازداشت کفیل نیز ممکن نخواهد بود. .(معاونت حقوقی ریاست جمهوری،۱۳۹۰، ۲۳۷)
در خاتمه این مبحث باید بیان نمود که هرچند اظهار داشته اند که در صورت مختومه شدن پرونده بر اثر قرار منع تعقیب، موقوفی تعقیب یا برائت متهم و غیره (مقنن عبارت به هر کیفیت مختومه شدن را به کار برده است) قرارهای تامین و از جمله قرار کفالت ملغی الاثر شده و مقام قضایی مکلف به رفع اثر از قرار تامین مأخوذه است. (آشوری،۱۳۸۸، ۲۷۶) ولی باید بیان داشت که این برداشت از عبارات ماده ۱۴۴ که بیان می دارد« چنانچه قرار منع پیگرد یا موقوفی تعقیب یا برائت متهم صادر شود یا پرونده به هر کیفیت مختومه شود قرارهای تأمین صادره‌ملغی‌الاثر خواهد بود.» که متاسفانه گاه مورد عمل مراجع تحقیق هم قرار می گیرد، موجب می شود که در صورت اعتراض به قرار و نقض آن در دادگاه، متهم بدون هیچ تامینی آزاد باشد و دسترسی به او برای ادامه رسیدگی را دشوار نماید، چه ممکن است در فاصله صدور قرارهای مذکور و نقض آن، متهم از فقدان تامین سود جسته و متواری گردد.
۲- اعتراض به قرار کفالت
حال که قرار کفالت بصورت مختصر تبیین گردید، نوبت به سوال اصلی تحقیق پیش رو می باشد که آیا قرار کفالت توسط طرفین دعوا قابلیت اعتراض یا تجدیدنظرخواهی دارد یا خیر؟
همانند دو قرار قبلی که بیان شد مقنن در خصوص اعتراض به قرار کفالت در هر سه مرحله دادسرا، دادگاه بدوی و تجدیدنظر سکوت اختیار نموده است بنابراین بر اساس همان استدلالات گذشته یعنی از آن جهت که ماده ۷ ق. ت.د.ع.ا احکام دادگاههای عمومی و انقلاب را قطعی معرفی کرده است مگر در مواردی که قانون قابلیت تجدیدنظر آنان را تصریح کرده باشد و از آنجایی که قرار کفالت جزء قرارهای قابل تجدیدنظر مصرحه در قانون نمی باشد. به نظر می رسد که این قرار نیز یک قرار قطعی و غیرقابل تجدیدنظر می باشد و قابلیت اعتراض ندارد
در خصوص قرار کفالتی که در مرجع تجدیدنظر صادر شده است نیز باید بیان داشت که به استناد ماده ۲۴۸ق.آ.د.ک کلیه آراء صادره در مرحله تجدیدنظر به جز رای اصراری غیرقابل اعتراض معرفی شده است . پس اگر این قرار توسط مرجع تجدیدنظر صادر شود به استناد همین ماده، غیرقابل اعتراض می باشد.
گفتار چهارم - قرار وثیقه
گفتار حاضر به بررسی قرار وثیقه می پردازد که از دو بند تشکیل می گردد. در بند اول ماهیت قرار وثیقه مورد بررسی قرار می گیرد و در بند دوم به بررسی قابل اعتراض بودن یا قطعی بودن آن خواهیم پرداخت.
۱ - تبیین قرار وثیقه
در مواردی که به نظر مقام قضایی هیچ یک از قرارهای سه گانه جانشینی، موضوع بندهای ۱ تا ۳ ماده ۱۳۲ قانون مزبور متناسب تشخیص داده نشود اخذ وثیقه به شرح مندرج در بند ۴ ماده مزبور، به عنوان شدیدترین قراری که می تواند جایگزین و مانع از توقیف متهم شود، تجویز شده است. وثیقه اعم است از وجه نقد، مال منقول یا غیرمنقول. ضمانت نامه بانکی نیز باید به موارد فوق افزود. وثیقه نقدی به صندوق دادگستری ایداع و قبض سپرده به قاضی صادر کننده قرار به منظور اتخاذ تصمیم مبنی بر قبولی قرار وثیقه ارائه می شود. به موجب این قرار، مرجع صادر کننده از متهم می خواهد که متعهد شود که هرگاه به مرجع قضایی احضار شد حاضر گردد و برای تضمین انجام این تعهدش وثیقه ای به مبلغ معین بسپارد . لزومی ندارد که وثیقه مذکور متعلق به خود متهم باشد و توسط او تودیع گردد، بلکه حتی اگر شخص ثالثی نیز برای تضمین انجام تعهد متهم به حضور در مرجع قضایی، اقدام به وثیقه گذاری نماید، پذیرفتنی است. در صورت اخیر مقررات قانونی، تکالیفی شبیه تکالیف کفیل برای وثیقه گذار پیش بینی نموده است. به همین جهت نیز در عمل، تمایل برخی مقامات تحقیق بیشتر بر این است که شخص دیگری غیر از متهم برای او وثیقه بسپارد تا در صورت عدم حضور متهم، شخصی برای حاضر نمودن او در دسترس باشد.
در مواردی که متهم یا شخص ثالث مال غیرمنقولی را به عنوان وثیقه ارائه دهند مرجع صادر کننده قرار پس از استعلام نظر کارشناس برای تعیین ارزش آن، مراتب را به اداره ثبت اسناد محل وقوع ملک جهت ثبت در دفتر املاک و بازداشت ملک اعلام می دارد. مراتب بازداشت در دفاتر و اسناد مربوط قید و تا رفع توقیف از متهم، از نقل و انتقال مال غیرمنقول ممانعت می شود. (آشوری،۱۳۸۸، ۲۷۹)
قرار وثیقه نیز مانند قرار کفالت مشتمل بر صدور دو قرار جداگانه است: قرار اخذ وثیقه و قرار قبولی وثیقه . با صدور قرار اخذ وثیقه، مرجع قضایی به منظور دسترسی به متهم در مواقع لزوم، از وی می خواهد که متعهد گردد که هرگاه به مرجع قضایی احضار شد، حاضر گردد. برای تضمین انجام این تعهد خود وثیقه ای نقدی یا ضمانت نامه بانکی یا مال منقول یا غیرمنقول به ارزش معین تودیع نماید. در این حال انتخاب یکی از چهار نوع وثیقه بر عهده وثیقه گذار بوده و مرجع صادر کننده قرار باید ارزش ریالی مال مورد وثیقه را تعیین نماید. (خالقی،۱۳۹۰، ۲۰۴)
با این اقدام متهم ملزم به معرفی وثیقه ای است که ارزش آن به این مبلغ برسد یا شخص ثالثی باید حاضر به تودیع چنین وثیقه ای برای متهم گردد. پس از معرفی وثیقه توسط متهم یا شخص ثالث، در صورتی که به صورت وجه نقد یا ضمانت نامه بانکی نباشد، لازم است ابتدا نسبت به ارزیابی بهای آن اقدام شود. چنانچه وثیقه ای برای متهم تودیع نگردد تا زمان قبولی وثیقه، متهم در بازداشت خواهد بود.
باید بیان گردد که تفاوتی که قرار وثیقه با قرار کفالت دارد در این است که در قرار کفالت نیازی به توقیف سند و یا جواز کسب نمبی باشد. بلکه فتوکپی آن اخذ و ضمیمه پرونده می شود و در واقع نیازی به تشریفاتی که در قرار وثیقه وجود دارد نمی باشد. اما در قرار وثیقه حتماً باید سند مالکیت معتبر (سند رسمی) معرفی شود تا قاضی دستور توقیف آن را بدهد و پس از توقیف سند و یا پرداخت وثیقه به صندوق دادگستری امکان صدور قرار قبولی وثیقه و آزادی متهم وجود دارد. بنابراین در وثیقه، اسناد عادی مالکیت مثل مبایعه نامه یا قول نامه قابل قبول نمی باشد.
یکی از مباحث مهم قرار وثیقه، نحوه اجرای ضمانت قرار وثیقه می باشد. بدین صورت که اگر متهم از انجام تعهد خویش مبنی بر حضور در مرجع قضایی تخلف ورزیده و با وجود احضار، در زمان و مکان تعیین شده حاضر نگردیده است. در این فرض با تخلف متهم، ضمانت اجراهای قرارهای تامین به کار بسته می شود و برحسب اینکه تعهدات مالی ناشی از این قرار بر عهده خود متهم یا شخص ثالث باشد، دو اقدام متفاوت صورت خواهد گرفت.
مطابق قسمت اول ماده ۱۴۰ق.آ.د.ک «هرگاه متهمی که التزام یا وثیقه داده در موقعی که حضور او لازم بوده بدون عذر موجه حاضر نشود وجه‌الالتزام به دستور رئیس حوزه‌قضایی از متهم اخذ و وثیقه ضبط خواهد شد.» اما چنانچه شخص ثالثی برای حضور متهم وثیقه گذاشته بلافاصله هیچ وجهی اخذ یا مالی ضبط نمی شود، بلکه ابتدا از شخص مزبور خواسته می شود که متهم را حاضر نماید و با دادن فرصت کافی به او منتظر نتیجه اقدام وی خواهند ماند. در صورت حاضر نکردن متهم توسط این شخص، چنانچه وثیقه گذاشته باشد آن وثیقه به نفع دولت ضبط می گردد. به همین دلیل قسمت دوم ماده ۱۴۰ ق.آ.د.ک اضافه کرده است« اگر شخصی از متهم کفالت نموده یا برای او وثیقه سپرده و متهم در موقعی که حضور او لازم بوده حاضر‌نشده به کفیل یا وثیقه گذار اخطار می‌شود ظرف بیست روز متهم را تسلیم نماید. در صورت عدم تسلیم و ابلاغ واقعی اخطاریه به دستور رئیس حوزه‌قضایی وجه‌الکفاله اخذ و وثیقه ضبط خواهد شد.»
در مورد این قسمت از ماده ۱۴۰ قانون مزبور اشاره به این نکته لازم است که هرچند معمولاً شخص ثالثی که برای آزادی وی وثیقه گذاشته از دوستان و نزدیکان متهم است ودر نتیجه اخطار به او برای حاضر نمودن متهم می تواند موثر و منجر به نتیجه باشد، اما این اخطار و به جریان انداختن ضمانت اجرای قرار تامین، مانع از صدور دستور جلب متهم نیست . به عبارت دیگر با وجود اخطار به وثیقه گذار برای حاضر نمودن متهم، مرجع قضایی می تواند به دلیل عدم حضور او، بر طبق ماده ۱۱۷ ق.آ.د.ک دستور جلب وی را به ضابطین دادگستری بدهد و این دو مانعه الجمع نیستند. (خالقی،۱۳۹۰، ۲۱۱)
۲- اعتراض به قرار وثیقه
حال که توضیحی مختصر در زمینه قرار وثیقه ارائه گردید ،نوبت پاسخ به پرسش اصلی تحقیق در این زمینه می باشد که آیا قرار موصوف قابل اعتراض می باشد یا خیر؟
هرچند برخی بیان نموده اند چنانچه قرار وثیقه منجر به بازداشت متّهم گردد، این قرار قابل اعتراض است، امّا قرار کفالت منجر به بازداشت متّهم قابل اعتراض نیست و مستند کلام خویش را ماده ۴۰ قانون اصول محاکمات جزایی می دانند ولی در نهایت بیان می کنند که برای قابل اعتراض بودن قرار وثیقه ای که منجر به بازداشت متهم باشد در ق.آ.د.ک نصی وجود ندارد. (آخوندی،۱۳۸۸، ۱۸۴، جلد پنجم)
ولی همانطور که این نویسنده بیان می دارد مقنن در خصوص اعتراض به قرار وثیقه در هر سه مرحله دادسرا، دادگاه بدوی و تجدیدنظر سکوت اختیار نموده است بنابراین بر اساس همان استدلالات گذشته یعنی از آن جهت که ماده ۷ ق. ت.د.ع.ا احکام دادگاههای عمومی و انقلاب را قطعی معرفی کرده است مگر در مواردی که قانون قابلیت تجدیدنظر آنان را تصریح کرده باشد و از آنجایی که قرار وثیقه جزء قرارهای قابل تجدیدنظر مصرحه در قانون نمی باشد. به نظر می رسد که این قرار نیز یک قرار قطعی و غیرقابل تجدیدنظر می باشد و قابلیت اعتراض ندارد .
در خصوص قرار وثیقه ای که در مرجع تجدیدنظر صادر شده است نیز باید بیان داشت که به استناد ماده ۲۴۸ق.آ.د.ک کلیه آراء صادره در مرحله تجدیدنظر به جز رای اصراری غیرقابل اعتراض معرفی شده است . پس اگر این قرار توسط مرجع تجدیدنظر صادر شود به استناد همین ماده، غیرقابل اعتراض می باشد.
لازم است که در اینجا اشاره ای به ماده ۱۴۳ ق.آ.د.ک و شکایت و اعتراضی که این ماده ذکر کرده است اشاره ای داشته باشیم. بر اساس ماده ۱۴۳ ق.آ.د.ک :
« متهم، کفیل و وثیقه گذار می‌توانند در موارد زیر ظرف (۱۰) روز از تاریخ ابلاغ دستور رئیس حوزه قضایی در مورد پرداخت وجه‌الالتزام‌ یا وجه‌الکفاله یا ضبط وثیقه به دادگاه تجدید نظر شکایت نمایند:
‌الف : در صورتی که بخواهند ثابت نمایند متهم در موعد مقرر حاضر شده یا او را حاضر نموده‌اند یا شخص ثالثی متهم را حاضر نموده است.
ب : هرگاه بخواهند ثابت نمایند به جهات یاد شده در ماده (۱۱۶) این قانون متهم نتوانسته حاضر شود و یا کفیل به یکی از آن جهات نتوانسته او‌را حاضر کند.

• Marco Sievers,The Role of TV in a Globalised World: ..op.cit,p342. ↑

• Ibid. ↑

• ن.ک.ابوالفضل قاضی٬بایسته های حقوق اساسی٬نشر میزان٬تهران٬۱۳۸۳٬ص۵۰-۴۳ ↑

• محمد هاشمی ٬حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران ٬جلداول٬انتشارات دانشگاه تهران٬۱۳۸۳٬.ص۶۸٬ ↑

• محمد٬هاشمی ٬حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران ٬جلد دوم٬چاپ چهارم٬۱۳۷۹٬ص۲۳۷ ↑

• ن.ک. همان ص ۶۲۷-۶۴۰ ↑

• محمد هاشمی ٬همان ٬ص۶۳۷ ↑

•  Available on 2012/1/4 ↑

• محسن اسماعیلی، «حقوق کودک در برابر رسانه ­ها»، فصلنامۀ خانواده پژوهی، سال ششم، شمارۀ ۲۱، بهار ۱۳۸۹، ص۱۲۶٫ ↑

• http://low.parsiblog.com/Posts/223 ↑

• ن.ک. محمد هاشمی٬پیشین٬جلد دوم٬ص۶۴۰-۶۳۱ ↑

• وسایل الشیعه ٬کتاب نکاح ٬باب ۸۳ ٬ص۴۷۶ ↑

• ن.ک.کاطم معتمدتژاد٬حقوق مطبوعات٬جلد اول٬چاپ پنجم٬انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی٬تهران٬۱۳۸۷٬ص۲۷-۲۴ ↑

• مجید محمدی٬پیشین، ص ۱۴۰٫ ↑

• http://peyk.iribu.ir/asasname.html Available on 2011/9/12 ↑

• Available at http://www.khabaronline.ir/news-163483.aspx Available on 2011/09/1 ↑

• Available at www.aftabir.com/articles/view/applied-sciences/c12 Available on 2011/8/21 ↑

• Self-regulation ↑

• State regulation ↑

• نیل پستمن، نقش رسانه های تصویری در زوال دوران کودکی، ترجمۀ صادق طباطبایی، اطلاع‍ات‌، ته‍ران‌‬‏ ↑

• گانتر باری و مک آلید جیل٬کودک و تلویزیون٬ترجمه خسرو رشیدی٬انتشارات نوای قلم٬تهران٬۱۳۸۴٬ ص۸۶ ↑

• • • هدایت الله ستوده، درآمدی بر روانشناسی اجتماعی، چاپ سوم، انتشارات اوای نور، تهران، ۱۳۷۶،ص ۱۹٫ ↑

  

• اندرو ارنبرگ و پاتریک باروایز، تلویزیون و مخاطبان آن، ترجمۀ فرهاد رادپور، سروزش، تهران، ۱۳۷۸،ص ۱۸۱٫ ↑

• همان، ص ۱۸۲٫ ↑

• همان.۱۳۲ ↑

• همان، ص ۱۸۳٫ ↑

• گانتر باری و مک آلید جیل،پیشین٬ ص ۱۳۹. ↑

• گانتر باری و مک آلید جیل٬ پیشین٬ ص ۱۴۸ ↑

• گانتر باری و مک آلید جیل٬ پیشین ، ص۱۴۹٫ ↑

• ن.ک. گانتر باری و مک آلید جیل٬ پیشین ص۱۵۵-۱۵۰ ↑

• همان ص ۱۶۷٫ ↑

• گانتر بری، پیشین، ص ۱۶۷٫ ↑

• همان، ص ۱۸۹٫ ↑

• هلن نیک­بخش، «میزان تأثیر تلویزیون بر رفتارهای خشونت آمیز در میان دانش آموزان مقطع دبیرستان مناطق دو و پانزده شهر تهران»، پایان نامۀ کارشناسی ارشد در رشتۀ تحقیق در ارتباطات، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، دانشکدۀ علوم اجتماعی و روانشناسی، ۱۳۸۴، صص ۱۱۴-۱۱۳٫ ↑

• همان، صص ۱۲۰-۱۱۶٫ ↑

• محبوبه رنجبر، « بررسی همبستگی مشاهده سریال‌های تلویزیونی در بروز رفتارهای خشونت‌آمیز در نوجوانان دو منطقه فوتبال و عباس‌آباد شهر اراک»، پایان نامه ، کارشناسی ارشد، علوم ارتباطات اجتماعی، گرایش روزنامه نگاری، دانشگاه آزاد اسلامی. واحد تهران مرکزی. دانشکده زبانهای خارجی. گروه زبانشناسی، ۱۳۸۶، ص ۲۳٫ ↑

• همان، ص ۲۳۴ ↑

• هلن نیکبخش،پیشین، ص ۱۲۲٫ ↑

• همان، ص ۱۳۰٫ ↑

• همان، ص ۱۳۲٫ ↑

• همان. ↑

• فاطمه آروین فر ، «بررسی رابطه بین تماشای فیلم های جنسی و خشونت بار با سازگاری روانی –اجتماعی غربزدگی و پیشرفت تحصیلی در نوجوانان دبیرستان های شهر اهواز » ، پایان­نامۀ کارشناسی ارشد رشته, روانشناسی بالینی، دانشکدۀ روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبایی۱۳۷۵، ص ۱۷۲٫ ↑

• سیروس فخرایی، نظرسنجی از والدین دربارۀ تأثیر برنامه ­های تلویزیون بر رفتار کودکان، مرکز تحقیقات و مطالعات و سنجش برنامه­ای صداوسیما، ۱۳۷۷، ص ۲۸٫ ↑

• سیروس فخرایی، جنبه های خشونت در برنامه های تلویزیونی، مرکز تحقیقات و مطالعات و سنجش برنامه­ای صداوسیما، ۱۳۷۷، ص ۴۳٫ ↑

• اسماعیل بیابانگرد، « تحلیل محتوای خشونت در برنامه ­های تلویزیونی »مرکز تحقیقات و مطالعات و سنجش برنامه­ای صداوسیما، ۱۳۸۱، ص ۵۲٫ ↑

• مریم حسینی،« بررسی آثار تماشای برنامه های خشونت آمیز تلویزیون بر رفتار پرخاشگرانه کودکان»، مرکز تحقیقات و مطالعات و سنجش برنامه­ای صداوسیما، ۱۳۸۲، ص ۳۶٫ ↑

• فلور غفوری و زهرا نوین، « تحلیل محتوای کارتون دی جی مون از منظر خشونت »مرکز تحقیقات و مطالعات و سنجش برنامه­ای صداوسیما ۱۳۸۲، ص ۴۹٫ ↑

• آندره میشل، پیکار با تبعیض جنسی، ترجمۀ محمدجعفرپوینده، چاپ اول، چشمه،تهران، ۱۳۸۱، ص ۲۴٫ ↑

• همان. ↑

• همان، ص۲۴٫ ↑

• همان، ص ۲۷٫ ↑

• همان، ص۴۵٫ ↑

• ن.ک.معاونت حقوقی و توسعه قضایی قوه قضاییه٬کودک آزاری٬انتشارات قوه قضاییه٬تهران٬۱۳۸۱٬ ص۹۴-۸۷ ↑

• Micky Lee, A review of UNESCO’s publications on women and communication, School of Journalism and Communication, University of Oregon, USA, 2002, p.14.available on 2012/01/2 ↑

• کاوه مظفری، روزنامه اعتماد ↑

• احمد رزاقی، چرا پسران آزادتر از دختران هستند، چاپ دوم، انتشارات خادم الرضا، قم، ۱۳۸۲، ص ۵۸٫ ↑

• همان. ↑

• به نقل از شکوه نوابی نژاد، روانشناسی زن، صص۳۹ و ۴۰٫

   

  ↑

• اعظم راودراد، «مشارکت زنان در رادیو و تلویزیون»، فصلنامۀ پژوهش زنان، شماره۵، بهار ۱۳۸۲، ص ۱۶۸٫ ↑

• • اینگهام، ۲۰۰۳ به نقل از اعظم راوراد، همان، ص۱۷۲٫ ↑

• همان، ص۱۷۵٫ ↑

• همان، ص۱۷۹٫ ↑

• همان، ص ۱۸۰٫ ↑

• همان، ص۱۸۲٫ ↑

• فریدمن و گالاگر به نقل از سهیلا صادقی فسایی و شیوا کریمی،«کلیشه­های جنسیتی سریال­های تلویزیونی ایرانی(سال ۱۳۸۳)»، پژوهش زنان، شمارۀ۳، پاییز۱۳۸۴، ص۶۲٫ ↑

• اعظم راودراد،«تغییرات نقش زن در جامعه و تلویزیون»، پژوهش زنان، شماره ۱، ۱۳۸۰،صص۱۴۱-۱۳۳٫ ↑

« الَّذینَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فی‏ کُلِّ مَرَّهٍ وَ هُمْ لا یَتَّقُونَ »^[۲۶۵]۳ مقصود این آیه یهود بنى قریظه است که با پیامبر خدا پیمان بستند که به او زیان نرسانند و با دشمن او همکارى نکنند. لکن در جنگ خندق به وسیله فرستادن اسلحه، دشمنان پیامبر را یارى کردند. یک بار دیگر نیز پس از این پیمان شکنى، با پیامبر پیمان بستند و باز هم پیمان شکنى کردند و خداوند درباره این گروه از کافران پیمان شکن که هر بار پیمانى مى‏بستند و آن را مى‏شکستند، مى‏فرماید: بدترین جنبندگان همین کافران هستند که امیدى به مسلمان شدن آنها در آینده وجود ندارد و آنها هرگز ایمان نخواهند آورد. تو هر بار با آنها پیمان بستى آنها پیمان شکنى کردند، و آنها پروایى از پیمان شکنى ندارند. ^[۲۶۶]۴یهودیان از آن جایی که به گزارش قر‌آن خود را «اَبناءالله» و فرزندان خدا می شمارند بر این باورند که بر دیگر نژادها و اقوام بشری ،برتری دارند . در برخی از گزارش های توراتی آمده است که آنان از فرزندان آدم و حوا و فرشتگانی هستند که به عقد زناشویی فرزندان آدم در آمده اند و دیگر انسان ها از فرزندان افراد پستی بودند که فرزندان آدم با آنان زناشویی کرده و نسل را افزایش داده اند. به هر حال ، چه به این دلیل و یا هردلیلی که تورات گزارش کرده باشد آنان به نوعی خودبزرگ بینی و برتربینی دچار شده اند که قرآن ازآن به (فرزندان خدا بودن) یاد می کند. این نوع نگرش در آفرینش خود ، عاملی است که دیگران را از خود دور سازند و با هم گرایی و جامعه پذیری در تضاد می باشد. برآیند این تفکر و بینش و گرایش و حتی مَنِش آن است که نسبت به پیمان هایی که با (دیگران) می بندند وفادار و پای بند نباشند. این عدم وفا به قوانین و اصول ابتدایی و پیمان شکنی از آن روست که خوی و مَنِش استکباری دارند.

۳-۴-۱۰- دیگران را دروغگو پنداشتن:
از دیگر نشانه های مستکبران این است که تنها خود را راستگو و درستکار می دانند و دیگران را دروغ گو می شمارند؛ از این رو، اگر از زبان دیگری مطالب حق و درستی را بشنوند و با آن که آن را حق و درست می یابند، آنان را متهم به دروغ گویی می کنند و به تکذیبشان می پردازند. قرآن کریم می فرماید: «…أَ فَکُلَّما جاءَکُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى‏ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَریقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَریقاً تَقْتُلُونَ »^[۲۶۷]۱ این خصلت مستکبران موجب شد که نه تنها زمینه برای پذیرش حق در ایشان فراهم نشود، بلکه اهل حق را دروغ گو پنداشته و آنان را به همین عنوان از خود برانند. قرآن می فرماید: هنگامی که آیات ما بر ایشان خوانده شود، با خودبرتربینی و خودپسندی روی بر می گردانند. قرآن این روش ایشان را برخاسته پیروی از هوا و هوس دانسته و می فرماید: هرگاه رسولی می آید که با خواسته های نفسانی ایشان همراه نیست استکبار می ورزند و در پی همین بزرگ بینی گروهی از پیامبران را تکذیب و گروهی را می کشند. در این آیه تعبیر به «اِستَکبَرتُم»دلیل بر این است که علت قتل و تکذیب پیامبران ، هوا و هوس و استکبار نفسانی اسراییلی ها بوده است و بررسی تاریخ فاجعه بار آنها نشان می دهد که گویا اینان در برابر وحی الهی موضعی جز عصیان نداشتند؛با حضرت موسی که از خودشان بود عنود و لدود بودند،چه رسد به دیگران . [۲۶۸]۲چون انبیاء و رسل بر خلاف هواى نفس متکبران و جباران و ستمگران و ارباب جاه و مال و ماده پرستان سخن می گفتند و در مقام جلوگیرى از تعدیات و تجاوزات آنها برمی آمدند لذا این قبیل اشخاص ضمن این که آنان را دروغگو می پنداشتند در مقام قلع و قمع و قتل آنان بر آمده و نسبت سحر و جنون به آنان می دادند. ^[۲۶۹]۳
۳-۴-۱۱- مستبد و خودکامه :
مستکبران و یا جوامع استکباری خواهان تسلط بر افکار و اندیشه و عقاید دیگران هستند. با هر فکر و عقیده مخالف به شدت مبارزه می کنند و می کوشند تا در حوزه افکار و اندیشه نیز تحت سلطه و سیادت آنان قرار گیرند. اجبار دیگران به پذیرش دیدگاه ها و رفتارهای خود ، از نتایج طبیعی چنین تفکر و رویکردی است. مستکبر در این هنگام دیگری را نمی پذیرد و می کوشد تا دیگری را به هر شکلی تحت سلطه خود در آورد. این خوی اختصاص به حوزه عمل نداشته و حتی دیگر حوزه های انسانی را در بر می گیرد. قرآن از این خوی استکباری در آیه ۸۸ سوره اعراف گزارش می دهد: «قالَ الْمَلأَُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یا شُعَیْبُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنا قالَ أَوَ لَوْ کُنَّا کارِهِینَ »^[۲۷۰]۱ پس بنابراین می بایست استبداد و خودکامکی را به عنوان نشانه ای از خوی استکباری ردگیری و شناسایی و در این حوزه تحلیل و تبیین کرد. مردم عادى، رسولان پروردگار را به سبب فطرت پاک خویش استقبال مى‏کنند، و این در صورتى است که مستکبرین که دسترنج ضعفا را مى‏ربایند و به زور افکار معینى را بر آنان تحمیل مى‏کنند و مستبدانه بر آنان حکم می رانند، وجود نداشته باشند.^[۲۷۱]۲ نمونه این استبداد ،خودسرى و خودخواهى ، تهدید شعیب است به اخراج از شهرکه قوم او همانند همه مستکبران مغرور، روی زور و قدرت خویش تکیه کرده و به تهدید و زور گویی به او و یارانش پرداختند.^[۲۷۲]۳
۳-۴-۱۲- فخرفروشی بر امتیازات مادى :
حضرت علی (ع) می فرماید: « لا حُمقَ أعظمُ مِن الفَخرِ؛ نیست حماقتى بزرگتر از
فخر کردن» ^[۲۷۳]۴یکی از منطقهای پوشالى و عوامفریبانه‏ی مستکبران، مباهات و افتخار کردن بر امتیازات مادی است که در سایهی این تفکر، خود را تافته‏ى جدا بافته مى‏دانند. ^[۲۷۴]۵خداوند در سوره سبا آیه ۳۵ می فرماید:« وَ قالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبینَ ؛ و گفتند که ما بیش از شما مال و فرزند داریم،در آخرت هم هرگز رنج و عذابی نخواهیم دید».
انسانهای مادیگرا و سرمایهدار با تغییر قدرت سیاستهای حاکم بر مردم، که هدف انبیاست، مخالفت مى‏کنند؛ چراکه مى‏پندارند صاحبان علم و حقیقت، هیچ سلطهای بر مردم ندارند؛ بلکه سیادت از آن ثروتمندان و پیروان آنهاست؛ و گفتند اموال ما و اولاد ما از همه بیشتر است و این نشانه علاقه خدا با ماست؛ لذا معتقدند که مالکان اموال و اولاد آزارى نمى‏بینند و عذاب الهى شامل آنها نمى‏شود؛ اما این طرز تفکر آنها را بیشتر در معاصی غوطهور کرده، و موجبات هلاکتشان را مهیا میکند. ^[۲۷۵]۶بنابراین زیادهروى در لذایذ دنیوی کار را به جایی میرساند که انسان در برابر حق استکبار میورزد.^[۲۷۶]۷ حضرت علی (ع) می فرماید: « اَلاِفتخارُ مِن صِغَرِ الأقدارِ؛ فخر فروشی کردن از کوچکى قـدر و ارزش انسان ها است یعنـى کسى که بـرای خـود قـدر و ارزشـی قـایـل نباشدبه اندک چیزى فخـر
کندوبزرگ مرتبه به هیچ فضیلت و مرتبتى فخـر نکند.» ^[۲۷۷]۱
۳-۴-۱۳- تحقیر توده هاى مستضعف :
یکی از روش های اساسی و مهم استکبار ، برای حفظ سلطه و برتری خود بر دیگران و ادامه ی بقا وحیات خویش، جلوگیری از پیشرفت ملت های مستضعف و تحقیر آنها به شیوه های مختلف است. خداوند در سوره شعرا آیه ۵۴ در خصوص بینش مستکبران درباره مردم مستضعف می فرماید:« إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَهٌ قَلیلُونَ » بینش و قضاوت مستکبران درباره مؤمنانی که از قشرهای مستضعف جامعه اند، این است که آنان اراذل و اوباش و ساده لوح اند و نیز گمان می کنند که خداوند به محرومان و مستضعفان، خیر و سعادت نداده است. از این رو باید تحقیر شوند و انتظار چنین برخوردی را از سوی پیامبران نیز دارند.و از این جهت آنان را گروه اندک و تحقیر شده میپندارند .^[۲۷۸]۲
تحقیرهست زِآن ناستوده بشر بدین خصلت انسان دراُفتدبه شرّ
واى بـر آن ستـمکـار پسـت‏ که تـازد به مستضعف زیـردست‏ ^[۲۷۹]۳
۳-۴-۱۴-اضطراب و ترس درونی:
استکبار همواره درصدد تجاوز به حقوق دیگران است و اصولاً با تجاوز به حقوق دیگران رشد می‌کند. مستکبر، همواره در خوف و اضطراب به سر می‌برد و از انتقام کشورهای تحت سلطه، هراسان است. ازسوی دیگر، تلاش روزافزون در به دست آوردن هرچه بیشتر منافع و منابع دیگران، خواب راحت را ازچشمان استکبار ربوده است و از این جهت، همواره دلهره و نگرانی با مستکبران همراه است . ^[۲۸۰]۴
نتیجه بحث با توجه به آیات و روایات این است که بیان ویژگی ها و شاخصه های استکبار ، در شناخت فرهنگ استکباری ، راه گشای مقابله و مبارزه با این خوی وخصلت نابود گر می باشد و اساساً عامل بسیار مهمی در جلوگیری از کشش افراد به سمت استکبار خواهد بود.
۳-۵- آثار دنیوی و اخروی استکبار
بر اساس آموزه‌های دینی، دنیا و آخرت با هم در ارتباطند؛ هرچه انسان در این دنیا انجام دهد از پیامدها و آثار مثبت و منفی آن در عالم آخرت نیز بهره‌مند می‌گردد.در این خصوص حضرت علی (ع) می فرماید: « الدُّنْیَا دَارُ مَمَرٍّ لَا دَارُ مَقَرٍّ وَالنّاسُ فیها رَجُلان: رَجُلٌ باعَ فیها نَفسَهُ فَأوبَقَها،وَ رَجلٌ ابتاعَ نَفسَه فَأعتَقَها ؛ دنیا گذر گاه عبور است ،نه جای ماندن؛و مردم در آن دو دسته اند:یکی آن که خود را فروخت و به تباهی کشاند،ودیگری آن که خود را خرید و آزاد کرد». ^[۲۸۱]۱؛ «فَأَصْلِحْ مَثْوَاکَ وَ لَا تَبِعْ آخِرَتَکَ بِدُنْیَاکَ ؛پس جایگاه آینده خود را آباد کن و آخرتت را به دنیایت مفروش». ^[۲۸۲]۲ خداوند می فرماید:« وَ مَنْ کانَ فی‏ هذِهِ أَعْمى‏ فَهُوَ فِی الْآخِرَهِ أَعْمى‏ وَ أَضَلُّ سَبیلاً ^[۲۸۳]۳؛هر کس در این دنیا نابینا است در عالم آخرت نیز نابینا و گمراهتر خواهد بود». با توجه به این آیه ، قیامت بازتاب اعمال دنیوی ماست و هر چه بکاریم، برداشت می کنیم.و همچنین بصیرت در دنیا ، بصیرت در آخرت را به دنبال دارد و کوردلی در دنیا ، موجب گمراهی و سر در گمی در قیامت می شود. و این کور دلان نه در دنیا راه هدایت را پیدا می کنند، ونه در آخرت راه بهشت و سعادت را،چرا که چشم خود را به روی همه واقعیات بسته اند و از آنجا که سرای آخرت بازتاب و انعکاس عظیمی است از این جهان،چه جای تعجب ، که این کوردلان به صورت نابینایان وارد عرصه محشر شوند. ^[۲۸۴]۴
بـدیـن روی، استکبـار علاوه بـر آفات و تخریب امور دنیوی، عقاب اخروی را نیز به دنبال دارد.که به آنها اشاره می کنیم:
۳-۵-۱- آثار دنیوی استکبار
۳-۵-۱-۱- نداشتن دوست:
امام على(ع) فرمودند:« لَیسَ لِمُتکبّرٍ صَدیقٌ ؛ آدم متکبر برای خود دوستی ندارد ، غرض منع از تکبر است و این که تکبر باعث این مى‏شود که هیچ دوستى از براى صاحب آن نباشد زیرا که همه کس را از تکبر بد ‏آید و این مانع از دوستى با او مى‏گردد». ^[۲۸۵]۵
۳-۵-۱-۲-زائل شدن عقل:
امام علی (ع) فرمودند:« التّواضعُ رأسُ العَقلِ وَ التّکبّرُ رَأسُ الجَهلِ؛ فروتنى اساس عقل
است و تکبّر اساس جهل و نادانى و باعث زایل شدن عقل می شود، زیرا که فروتنى فرجى نخواهد و باعث رضا و خشنودى خدا و خلق گردد، و تکبّر نفعى ندارد و سبب خشم خدا و دشمنى و عداوت خلق گردد، پس عاقل فروتنى کند و تا کسى جاهل نباشد تکبّر نکند».^[۲۸۶]۱
امام باقر (ع) هم در این باره فرمودند:«در دل هیچ انسانى کبر وارد نمی‌شود مگر آنکه عقلش به همان اندازه ناقص مى‏شود، خواه کم باشد یا زیاد.^[۲۸۷]۲ با توجه به روایات ، کسی که گرفتار کبر می شود ، عقل خود را زایل ساخته، و ثمره و میوه آن ، ناقص شدن عقلش است و همچنین این رذیله اخلاقی به عنوان یکی از آفات عقل شناخته شده است.
۳-۵-۱-۳- رکود علمی و شرافت اجتماعی:

امام علی علیه السلام می فرماید : « لا یَتَعَلَّّمُ مَن یَتَکَبَّرُ ؛کسی که تکبّر بورزد، تعلیم علم و دانش نمی‌بیند. مراد این که ، تکبر باعث این مى‏شود که متکبر از تعلیم گرفتن علم، ننگ داشته باشد و جاهل باقی بماند. ^[۲۸۸]۳انسان متکبر از آموختن علم و دانش به دور خواهد بود به این دلیل که کبر نمی گذارد آدمی فضایل اخلاقی رادر وجود خود پرورش دهدو چون که کبر از آفات شرافت و بزرگی است با آنچه که باعث منزلت و شرافت اجتماعی می شود در تقابل و تضاد خواهد بود. وانسان وقتی به حقیقت علم و دانش می رسد که آن را در هر جا و نزد هر کس ببیند همچون گـوهر گمشده ای برباید، حال آنکه اشخاص متکبـر به آسانی حاضر نمی شوند بهترین علـوم و دانشها و برترین و والاترین حکمت ها را از افراد همردیف و یا زیر دست خود بپذیرند.آنها علوم و دانشهایی را قبول دارند که از فکر خودشان بجوشد در حالی که صفت کبر و غرور اجازه نمی دهد مطلب مهمی از کبر آنان بجوشد.
حضـرت عیسـی (علیه السلام)فرمود: «گیـاه در زمین هموار و نرم می‌روید، نه در سنگلاخ؛ حکمت هم در قلب
متواضع آباد می‌گردد، نه در قلب متکبّر. آیا نمی‌بینید که هر کس تا سقف، سر بر افرازد، سرش می‌شکند؛ ولی آن
که گردن را پایین بگیرد، در پناه و سایه‌ی سقف قرار می‌گیرد؟!» ^[۲۸۹]۱
۳-۵-۱-۴- آشکار شدن رذایل:
امام علی علیه السلام می‌فرمایند:« اَلتَّکبُّرُ یُظهِرُ الرَّذیلهَ ؛ تکبّر رذایل انسان را آشکار می‌کند». ^[۲۹۰]۲ انسانی که وجودش به کبر آلوده شده است ، رذایل اخلاقی دیگر نیز در او رشد پیدا می کندوبا ظاهر شدن کبر او ، پستی های دیگر اونیزآشکار می گردد.
حضرت در جای دیگری می‌فرمایند: «وَ الْحِرْصُ وَ الْکِبْرُ وَ الْحَسَدُ دَوَاعٍ إِلَى التَّقَحُّمِ فِی الذُّنُوبِ؛ حرص، کبر و حسد، عامل بی‌پروایی در گناهان است ».^[۲۹۱]۳
سرچشمه‌ی بسیاری از رذایل اخلاقی و گناهان در انسان ، تکبّر است. حسادت، حرص، بدزبانی، تحقیر دیگران، دشنام، توهین، هتک حرمت مؤمن و نظایر آن در نتیجه‌ی تکبّر است. متکبّر به این وسیله آتش درونی خود را فرو نشانده و خویش را اشباع می‌کند.^[۲۹۲]۴
۳-۵-۱-۵-سرآغاز فساد و طغیان:
امام علی علیه السلام می‌فرماید«:إِیَّاکَ وَ الْکِبْرَ فَإِنَّهُ أَعْظَمُ الذُّنُوبِ وَ اُمُّ الْعُیُوبِ وَ هُوَ حِلْیَهُ إِبْلِیسَ؛از کبر بپرهیزید ، زیرا کبر بزرگترین گناه و مادر عیب‌ها و فسادها و حلیه‌ی ابلیس است.» ؟!» ^[۲۹۳]۵به نظر حضرت ریشه طغیان‌گرى و سرآغاز فساد تکبر است‌؛زیرا کسى که در اثر حماقت و نادانى ، خود را بزرگ یافت، تصور مى‌کند از او بزرگ‌ترى نیست‌؛ از این رو خویش را برتر از همگان و خالى از اشتباه دانسته و سرکشی و طغیان را شروع و گناه و فساد در روی زمین آغاز می کند واز آن لذت مى‌برد.
۳-۵-۱-۶- حقارت و ذلّت و خواری: